star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
સુધારાની પ્રક્રિયા અને અનુચ્છેદ 368
ભારતીય બંધારણ એ નમ્રતા (Flexible) અને કઠોરતા (Rigid) નું અનોખું મિશ્રણ છે. બંધારણના ભાગ-20 માં 'અનુચ્છેદ 368' હેઠળ સંસદને બંધારણમાં સુધારો કરવાની સત્તા આપવામાં આવી છે.
- સ્ત્રોત: દક્ષિણ આફ્રિકાના બંધારણમાંથી.
- મર્યાદા: સંસદ બંધારણના 'મૂળભૂત માળખા' (Basic Structure) માં ફેરફાર કરી શકતી નથી (કેશવાનંદ ભારતી કેસ, 1973).
- પ્રકારો:
- સંસદની સાદી બહુમતીથી (Art 368 બહાર).
- સંસદની વિશેષ બહુમતીથી (Art 368 હેઠળ).
- વિશેષ બહુમતી + અડધાથી વધુ રાજ્યોની મંજૂરીથી (સંઘીય માળખા માટે).
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
ઐતિહાસિક સુધારાઓ: 1 થી 44
- 1મો સુધારો (1951): 9મી અનુસૂચિ ઉમેરવામાં આવી અને જમીન સુધારાના કાયદાઓને ન્યાયિક સમીક્ષાથી મુક્તિ આપી.
- 7મો સુધારો (1956): ભાષાના આધારે રાજ્યોનું પુનર્ગઠન (14 રાજ્યો અને 6 UT) અને બે કે તેથી વધુ રાજ્યો માટે એક જ હાઈકોર્ટની જોગવાઈ.
- 24મો સુધારો (1971): સંસદ મૂળભૂત અધિકારો સહિત બંધારણના કોઈપણ ભાગમાં સુધારો કરી શકે તેવી સ્પષ્ટતા.
- 42મો સુધારો (1976): 'લઘુ બંધારણ' (Mini Constitution). આમુખમાં ત્રણ શબ્દો (સમાજવાદી, બિનસાંપ્રદાયિક, અખંડિતતા) ઉમેરાયા. ભાગ-4A (મૂળભૂત ફરજો) ઉમેરાયો.
- 44મો સુધારો (1978): મિલકતનો અધિકાર મૂળભૂત હકોમાંથી હટાવી માત્ર કાયદાકીય હક (300A) બનાવાયો. કટોકટીમાં Art 20 અને 21 ને રક્ષણ મળ્યું.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
આધુનિક અને સામાજિક સુધારાઓ
- 52મો સુધારો (1985): પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો (10મી અનુસૂચિ).
- 61મો સુધારો (1988): મતદાનની વય 21 થી ઘટાડીને 18 વર્ષ કરી.
- 73મો અને 74મો સુધારો (1992): પંચાયતી રાજ અને નગરપાલિકાઓને બંધારણીય દરજ્જો.
- 86મો સુધારો (2002): 6 થી 14 વર્ષના બાળકો માટે શિક્ષણનો અધિકાર મૂળભૂત હક (Art 21A) બન્યો.
- 91મો સુધારો (2003): મંત્રીમંડળની સંખ્યા ગૃહની કુલ સંખ્યાના 15% થી વધુ ન હોવાની મર્યાદા.
- 101મો સુધારો (2016): GST (વસ્તુ અને સેવા કર) નો અમલ.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
તાજેતરના સુધારાઓ (103 થી 106)
- 103મો સુધારો (2019): આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો (EWS) માટે 10% અનામત.
- 104મો સુધારો (2019): લોકસભા અને વિધાનસભામાં SC/ST અનામત 10 વર્ષ વધારવામાં આવી (એંગ્લો ઇન્ડિયન અનામત નાબૂદ).
- 105મો સુધારો (2021): રાજ્યોને OBC યાદી તૈયાર કરવાની સત્તા પરત આપવામાં આવી.
- 106મો સુધારો (2023): 'નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ' - લોકસભા અને રાજ્યોની વિધાનસભામાં મહિલાઓ માટે 33% (1/3) બેઠકો અનામત રાખવાની જોગવાઈ.
