નાગરિકતા: પરિચય
ભારતીય બંધારણના ભાગ-2 (અનુચ્છેદ 5 થી 11) માં 'નાગરિકતા' (Citizenship) વિશેની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. ભારત એક 'સિંગલ સિટિઝનશિપ' (Single Citizenship) ધરાવતો દેશ છે, જેનો અર્થ છે કે ભારતમાં રાજ્યની અલગ નાગરિકતા હોતી નથી, માત્ર દેશની એક જ નાગરિકતા હોય છે. આ ખ્યાલ આપણે બ્રિટનના બંધારણમાંથી લીધો છે.
બંધારણીય જોગવાઈઓ (અનુચ્છેદ 5 થી 11)
બંધારણ માત્ર 26 જાન્યુઆરી, 1950 ના રોજ કોણ નાગરિક ગણાશે તે નક્કી કરે છે:
- અનુચ્છેદ 5: ભારતના પ્રદેશમાં વસતા લોકોની નાગરિકતા.
- અનુચ્છેદ 6: પાકિસ્તાનથી ભારતમાં આવેલા લોકોની નાગરિકતા.
- અનુચ્છેદ 7: ભારતથી પાકિસ્તાન ગયેલા પણ ફરી ભારત પાછા આવેલા લોકોની નાગરિકતા.
- અનુચ્છેદ 8: વિદેશમાં વસતા ભારતીય મૂળના લોકોની નાગરિકતા.
- અનુચ્છેદ 9: સ્વેચ્છાએ વિદેશી નાગરિકતા લેનાર વ્યક્તિ ભારતની નાગરિકતા ગુમાવશે.
- અનુચ્છેદ 10: નાગરિકતાના અધિકારોની ચાલુ રહેવાની ખાતરી.
- અનુચ્છેદ 11: સંસદને નાગરિકતા અંગે કાયદો બનાવવાની સર્વોચ્ચ સત્તા.
નાગરિકતા અધિનિયમ, 1955 (Citizenship Act, 1955)
અનુચ્છેદ 11 નો ઉપયોગ કરીને સંસદે 1955 માં આ કાયદો બનાવ્યો. આ કાયદા મુજબ નાગરિકતા મેળવવાની 5 રીતો છે:
- જન્મ દ્વારા (By Birth)
- વંશવેલા દ્વારા (By Descent)
- નોંધણી દ્વારા (By Registration)
- દેશીયકરણ દ્વારા (By Naturalization)
- પ્રદેશના જોડાણ દ્વારા (By Incorporation of Territory)
નાગરિકતા ગુમાવવાની રીતો
નાગરિકતા અધિનિયમ, 1955 મુજબ નાગરિકતા 3 રીતે ગુમાવી શકાય છે:
- સ્વેચ્છિક ત્યાગ (Renunciation): વ્યક્તિ પોતે નાગરિકતા છોડી દે.
- સમાપ્તિ (Termination): જો વ્યક્તિ બીજા દેશની નાગરિકતા સ્વીકારે તો ભારતની નાગરિકતા આપોઆપ રદ થાય.
- વંચિત રાખવા (Deprivation): જો છેતરપિંડીથી નાગરિકતા મેળવી હોય અથવા બંધારણનું અનાદર કર્યો હોય, તો સરકાર છીનવી શકે.
નાગરિકતા સુધારા અધિનિયમ, 2019 (CAA 2019)
આ સુધારા દ્વારા અફઘાનિસ્તાન, પાકિસ્તાન અને બાંગ્લાદેશના છ લઘુમતી સમુદાયો (હિન્દુ, શીખ, બૌદ્ધ, જૈન, પારસી અને ખ્રિસ્તી) જેઓ 31 ડિસેમ્બર, 2014 પહેલા ભારતમાં આવ્યા છે, તેમને ઝડપથી નાગરિકતા આપવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
નોંધ: આ કાયદો ભારતીય નાગરિકોની નાગરિકતા છીનવી લેવા માટે નથી, પરંતુ પીડિતોને નાગરિકતા આપવા માટે છે.
OCI (Overseas Citizenship of India)
ભારત બેવડી નાગરિકતા આપતું નથી, પરંતુ વિદેશમાં સ્થાયી થયેલા ભારતીયો માટે OCI કાર્ડની વ્યવસ્થા કરી છે. OCI કાર્ડ ધારકોને ભારતમાં આજીવન વિઝા ફ્રી એન્ટ્રી મળે છે, પરંતુ તેઓ મતદાન કરી શકતા નથી કે સરકારી હોદ્દા પર રહી શકતા નથી.
મહત્વના તથ્યો
- નાગરિકતા એ 'સંઘ યાદી' (Union List) નો વિષય છે.
- ભારતમાં માત્ર 'જન્મ' થી જ નહીં પણ 'કાયદા' થી પણ નાગરિકતા મળે છે.
- અમેરિકામાં જન્મ દ્વારા નાગરિક બનેલી વ્યક્તિ જ પ્રમુખ બની શકે, જ્યારે ભારતમાં કુદરતી કે નોંધણી દ્વારા નાગરિક બનેલી વ્યક્તિ પણ રાષ્ટ્રપતિ બની શકે છે.
