star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
1. ભારતનું ચૂંટણી પંચ (Election Commission of India) - અનુચ્છેદ 324
ભારતમાં મુક્ત અને ન્યાયી ચૂંટણીઓ યોજવા માટે બંધારણના ભાગ-15 માં (અનુચ્છેદ 324 થી 329) 'ભારતના ચૂંટણી પંચ' ની જોગવાઈ છે. તેની સ્થાપના 25 જાન્યુઆરી 1950 ના રોજ કરવામાં આવી હતી, તેથી 25 જાન્યુઆરીને 'રાષ્ટ્રીય મતદાતા દિવસ' (National Voters' Day) તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
- રચના: હાલમાં ચૂંટણી પંચમાં 1 મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) અને 2 અન્ય ચૂંટણી કમિશનર (ECs) હોય છે.
- નિમણૂક: રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે.
- કાર્યકાળ: 6 વર્ષ અથવા 65 વર્ષની ઉંમર (જે વહેલું હોય તે).
- કાર્યો: રાષ્ટ્રપતિ, ઉપરાષ્ટ્રપતિ, લોકસભા, રાજ્યસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજવી.
- 61મો સુધારો (1988): મતદાનની ઉંમર 21 વર્ષથી ઘટાડીને 18 વર્ષ કરવામાં આવી.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
2. જાહેર સેવા આયોગ (UPSC & SPSC) - અનુચ્છેદ 315 થી 323
કેન્દ્ર સ્તરે 'સંઘ લોકસેવા આયોગ' (UPSC) અને રાજ્ય સ્તરે 'રાજ્ય લોકસેવા આયોગ' (SPSC - જેમ કે GPSC) ની જોગવાઈ બંધારણના ભાગ-14 માં છે.
- UPSC: તેના અધ્યક્ષ અને સભ્યોની નિમણૂક 'રાષ્ટ્રપતિ' કરે છે. કાર્યકાળ 6 વર્ષ અથવા 65 વર્ષ.
- SPSC/GPSC: તેના અધ્યક્ષ અને સભ્યોની નિમણૂક 'રાજ્યપાલ' કરે છે. કાર્યકાળ 6 વર્ષ અથવા 62 વર્ષ.
- દૂર કરવાની પ્રક્રિયા: SPSC ના સભ્યોની નિમણૂક રાજ્યપાલ કરે છે, પરંતુ તેમને પદ પરથી હટાવવાની સત્તા માત્ર 'રાષ્ટ્રપતિ' પાસે જ છે (SC ના રિપોર્ટ બાદ).
- કાર્યો: સનદી સેવાઓની ભરતી માટે પરીક્ષાઓ યોજવી અને શિસ્તભંગના પગલાં બાબતે સરકારને સલાહ આપવી.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
3. ભારતના નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક (CAG) - અનુચ્છેદ 148
CAG (Comptroller and Auditor General) એ ભારતના હિસાબી તંત્રના વડા છે. ડૉ. આંબેડકરે CAG ને 'ભારતના બંધારણ હેઠળની સૌથી મહત્વની વ્યક્તિ' કહી હતી. તેઓ જાહેર નાણાંના રક્ષક (Guardian of Public Purse) ગણાય છે.
- નિમણૂક: રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા (અનુચ્છેદ 148).
- કાર્યકાળ: 6 વર્ષ અથવા 65 વર્ષની ઉંમર.
- શપથ: ત્રીજી અનુસૂચિ મુજબ રાષ્ટ્રપતિ સમક્ષ.
- કાર્યો: કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારના તમામ ખર્ચાઓનું ઓડિટ (Auditing) કરવું. તેઓ તેમના રિપોર્ટ રાષ્ટ્રપતિને સોંપે છે, જે સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવે છે (Art 151).
- લોકલેખા સમિતિ (PAC): CAG ને PAC ના 'મિત્ર, દાર્શનિક અને માર્ગદર્શક' (Friend, Philosopher & Guide) ગણવામાં આવે છે.
અન્ય મહત્વની બંધારણીય સંસ્થાઓ
- એટર્ની જનરલ (Art 76): ભારતના સર્વોચ્ચ કાયદા અધિકારી.
- એડવોકેટ જનરલ (Art 165): રાજ્યના સર્વોચ્ચ કાયદા અધિકારી.
- નાણા પંચ (Finance Commission - Art 280): કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે કરવેરાની વહેંચણીની ભલામણ કરે છે.
