ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ: પરિચય
ભારતીય બંધારણ રાતોરાત અસ્તિત્વમાં આવ્યું નથી. તેની પાછળ બ્રિટિશ શાસનકાળ દરમિયાન પસાર કરવામાં આવેલા વિવિધ કાયદાઓનો મોટો ફાળો છે. આ ઐતિહાસિક પ્રક્રિયાને મુખ્ય બે તબક્કામાં વહેંચી શકાય છે:
- કંપની શાસન (1773 - 1858)
- તાજનું શાસન (1858 - 1947)
આ કાયદાઓએ જ ભારતીય વહીવટી માળખાનો પાયો નાખ્યો અને અંતે તેને ભારતીય બંધારણના લેખનમાં મદદ મળી.
1773 નો રેગ્યુલેટિંગ એક્ટ (નિયામક ધારો)
ભારતમાં ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીના વહીવટ પર નિયંત્રણ લાવવા બ્રિટિશ સંસદે પસાર કરેલો આ પ્રથમ લેખિત કાયદો હતો.
- તેના દ્વારા બંગાળના ગવર્નરને 'બંગાળના ગવર્નર જનરલ' બનાવવામાં આવ્યા.
- લોર્ડ વોરન હેસ્ટિંગ્સ ભારતના પ્રથમ ગવર્નર જનરલ બન્યા.
- 1774 માં કલકત્તા ખાતે સર્વોચ્ચ અદાલત (Supreme Court) ની સ્થાપના થઈ, જેના પ્રથમ મુખ્ય ન્યાયાધીશ સર એલિઝા ઈમ્પે હતા.
1784 નો પિટ્સ ઈન્ડિયા એક્ટ
આ કાયદા દ્વારા કંપનીના રાજકીય અને વ્યવસાયિક કાર્યોને અલગ કરવામાં આવ્યા. ભારતમાં 'બેવડું શાસન' (Double Government) શરૂ થયું:
- કોર્ટ ઓફ ડાયરેક્ટર્સ (વ્યાપાર માટે)
- બોર્ડ ઓફ કંટ્રોલ (રાજકીય બાબતો માટે)
1833 નો ચાર્ટર એક્ટ - વિકેન્દ્રીકરણનો પાયો
આ એક્ટ દ્વારા બંગાળના ગવર્નર જનરલને 'ભારતના ગવર્નર જનરલ' (Governor General of India) બનાવવામાં આવ્યા.
- લોર્ડ વિલિયમ બેન્ટિક ભારતના પ્રથમ ગવર્નર જનરલ બન્યા.
- કંપનીની વ્યાપારિક પ્રવૃત્તિઓ પૂરી થઈ અને તે માત્ર વહીવટી સંસ્થા બની ગઈ.
1858 નો ભારત સરકારનો ધારો (તાજનું શાસન)
1857 ના વિપ્લવ પછી ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીનું શાસન રદ કરીને સત્તા સીધી બ્રિટિશ તાજ (Crown) ના હાથમાં ગઈ.
- ગવર્નર જનરલનું પદ બદલીને 'વાઈસરોય' (Viceroy) રાખવામાં આવ્યું.
- લોર્ડ કેનિંગ ભારતના પ્રથમ વાઈસરોય બન્યા.
- 'સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ' (ભારત સચિવ) નું નવું પદ ઊભું કરાયું.
1909 નો મોર્લે-મિન્ટો સુધારો
આ કાયદો 'કોમવાદી પ્રતિનિધિત્વ' (Communal Representation) લાવવા માટે જાણીતો છે.
- મુસ્લિમો માટે અલગ મતદાર મંડળની શરૂઆત થઈ.
- લોર્ડ મિન્ટોને 'કોમવાદી મતદાર મંડળના પિતા' કહેવામાં આવે છે.
- સત્યેન્દ્ર પ્રસાદ સિંહા વાઈસરોયની કારોબારીમાં જોડાનાર પ્રથમ ભારતીય બન્યા.
1919 નો મોન્ટેગ્યુ-ચેમ્સફોર્ડ સુધારો
- રાજ્યોમાં 'બેવડું શાસન' (Diarchy) શરૂ થયું.
- દેશમાં 'દ્વિગૃહી' (Bicameralism) એટલે કે લોકસભા અને રાજ્યસભા જેવી વ્યવસ્થાનો પાયો નખાયો.
- સીધું મતદાન (Direct Election) પ્રથમવાર પ્રયોજવામાં આવ્યું.
1935 નો ભારત સરકારનો કાયદો - બંધારણનો પાયો
ભારતીય બંધારણનો સૌથી મોટો હિસ્સો આ કાયદામાંથી લેવાયેલો છે (આશરે 70%).
- અખિલ ભારતીય સંઘની સ્થાપનાનો પ્રસ્તાવ.
- પ્રાંતોમાં બેવડું શાસન રદ કરી 'પ્રાંતિક સ્વાયત્તતા' (Provincial Autonomy) આપી.
- રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) અને સંઘીય અદાલત (Federal Court) ની સ્થાપનાનો પાયો આ કાયદામાં હતો.
1947 નો ભારતીય સ્વતંત્રતા ધારો
બ્રિટિશ સંસદે પસાર કરેલો છેલ્લો કાયદો જેણે ભારતને સ્વતંત્રતા આપી.
- માઉન્ટબેટન યોજના મુજબ ભારત અને પાકિસ્તાન એમ બે અલગ રાષ્ટ્રો બન્યા.
- 15 ઓગસ્ટ, 1947 થી બ્રિટિશ સત્તાનો અંત આવ્યો.
- બંધારણ સભાને સર્વોચ્ચ સત્તા આપવામાં આવી.
