ભારતના રાષ્ટ્રપતિ: બંધારણીય સ્થાન
ભારતીય બંધારણના ભાગ-5 (અનુચ્છેદ 52 થી 78) માં કેન્દ્રિય કારોબારી (Union Executive) વિશેની જોગવાઈ છે. કારોબારીમાં રાષ્ટ્રપતિ, ઉપ-રાષ્ટ્રપતિ, વડાપ્રધાન, મંત્રીમંડળ અને એટર્ની જનરલનો સમાવેશ થાય છે.
રાષ્ટ્રપતિ એ ભારતના 'પ્રથમ નાગરિક' (First Citizen) છે અને તેઓ રાષ્ટ્રની એકતા, અખંડિતતા અને એકતાના પ્રતીક છે. તેઓ દેશના 'બંધારણીય વડા' (De jure head) છે, જ્યારે વાસ્તવિક વડા (De facto head) વડાપ્રધાન છે.
રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી (Election of President)
અનુચ્છેદ 54 મુજબ રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી પરોક્ષ રીતે 'મતદાર મંડળ' (Electoral College) દ્વારા થાય છે, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
- સંસદના બંને ગૃહો (લોકસભા અને રાજ્યસભા) ના 'ચૂંટાયેલા' સભ્યો.
- રાજ્યોની વિધાનસભાઓના 'ચૂંટાયેલા' સભ્યો.
- દિલ્હી અને પુડુચેરી (અને હવે જેકે) કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની વિધાનસભાઓના 'ચૂંટાયેલા' સભ્યો.
નોંધ: 'નિમાયેલા' (Nominated) સભ્યો આ ચૂંટણીમાં ભાગ લેતા નથી.
લાયકાત અને શપથ
અનુચ્છેદ 58 મુજબ લાયકાતો:
- ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ.
- ઓછામાં ઓછી 35 વર્ષની ઉંમર હોવી જોઈએ.
- લોકસભાના સભ્ય તરીકે ચૂંટાવાની લાયકાત ધરાવતો હોવો જોઈએ.
- લાભનું પદ (Office of Profit) ધરાવતો ન હોવો જોઈએ.
શપથ (અનુચ્છેદ 60): ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) દ્વારા લેવડાવવામાં આવે છે.
મહાભિયોગ (Impeachment) - અનુચ્છેદ 61
બંધારણનું ઉલ્લંઘન કરવા બદલ રાષ્ટ્રપતિને તેમના પદ પરથી મહાભિયોગ દ્વારા દૂર કરી શકાય છે. આ પ્રક્રિયા સંસદના કોઈપણ ગૃહમાં શરૂ કરી શકાય છે. આ માટે 14 દિવસની પૂર્વ નોટિસ આપવી જરૂરી છે અને બંને ગૃહોમાં 2/3 બહુમતીથી ઠરાવ પસાર થવો જોઈએ.
રાષ્ટ્રપતિની સત્તાઓ
- કારોબારી સત્તા (Executive): વડાપ્રધાન, રાજ્યપાલ, CJI વગેરેની નિમણૂક.
- ધારાસભા સત્તા (Legislative): સંસદની બેઠક બોલાવવી, વિખેરવી અને અનુચ્છેદ 123 હેઠળ વટહુકમ (Ordinance) બહાર પાડવો.
- લશ્કરી સત્તા: ત્રણેય પાંખના સર્વોચ્ચ વડા.
- ન્યાયિક સત્તા (Pardoning Power): અનુચ્છેદ 72 મુજબ સજા માફ કરવાની અથવા ઘટાડવાની સત્તા.
- કટોકટીની સત્તા: અનુચ્છેદ 352 (રાષ્ટ્રીય), 356 (રાજ્ય), 360 (નાણાકીય).
ભારતના ઉપ-રાષ્ટ્રપતિ: પરિચય
અનુચ્છેદ 63 મુજબ ભારતમાં એક ઉપ-રાષ્ટ્રપતિ રહેશે. અમેરિકાની જેમ આ પદની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. તેઓ રાજ્યસભાના 'હોદ્દાની રૂએ' (Ex-officio) અધ્યક્ષ હોય છે.
ચૂંટણી (અનુચ્છેદ 66):
- તેમના મતદાર મંડળમાં સંસદના બંને ગૃહોના 'તમામ' (ચૂંટાયેલા + નિમાયેલા) સભ્યો હોય છે.
- રાજ્યની વિધાનસભાઓના સભ્યો તેમાં ભાગ લેતા નથી.
ઉપ-રાષ્ટ્રપતિની સત્તા અને પદ
- જ્યારે રાષ્ટ્રપતિનું પદ ખાલી પડે ત્યારે તેઓ વધુમાં વધુ 6 મહિના સુધી કાર્યકારી રાષ્ટ્રપતિ રહી શકે છે.
- તેમનો કાર્યકાળ 5 વર્ષનો હોય છે.
- તેઓ પોતાનું રાજીનામું રાષ્ટ્રપતિને આપે છે.
- લાયકાત: 35 વર્ષ ઉંમર અને રાજ્યસભાના સભ્ય બનવાની લાયકાત હોવી જોઈએ.
મહત્વના રાષ્ટ્રીય તથ્યો
- પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ: ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ (બે વાર રહેનાર એકમાત્ર).
- પ્રથમ મહિલા રાષ્ટ્રપતિ: પ્રતિભા પાટીલ.
- વર્તમાન રાષ્ટ્રપતિ: દ્રૌપદી મુર્મૂ (પ્રથમ આદિવાસી મહિલા).
- નિર્વિરોધ ચૂંટાયેલા રાષ્ટ્રપતિ: નીલમ સંજીવ રેડ્ડી.
