સંઘ અને તેનું રાજ્યક્ષેત્ર: પરિચય
ભારતીય બંધારણના ભાગ-1 (અનુચ્છેદ 1 થી 4) માં 'સંઘ અને તેનું રાજ્યક્ષેત્ર' (Union and its Territory) વિશેની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ ભાગ ભારતની ભૌગોલિક સીમાઓ, નવા રાજ્યોની સ્થાપના અને વર્તમાન રાજ્યોમાં ફેરફાર કરવાની સંસદની સત્તાઓનું વર્ણન કરે છે.
અનુચ્છેદ 1: સંઘનું નામ અને રાજ્યક્ષેત્ર
અનુચ્છેદ 1 મુજબ, 'ઈન્ડિયા એટલે કે ભારત (India, that is Bharat), રાજ્યોનો સંઘ (Union of States) રહેશે'. અહીં બે બાબતો સ્પષ્ટ થાય છે:
- દેશનું નામ: ઈન્ડિયા અને ભારત બંને સ્વીકારવામાં આવ્યા છે.
- રાજ્યવ્યવસ્થાનું સ્વરૂપ: 'સંઘ' (Union) શબ્દ વાપરવામાં આવ્યો છે, નહીં કે 'ફેડરેશન'.
ડૉ. આંબેડકરના મતે 'Union of States' ના બે કારણો હતા:
- ભારતીય સંઘ એ રાજ્યો વચ્ચેના કોઈ કરારનું પરિણામ નથી.
- રાજ્યોને સંઘમાંથી અલગ થવાનો કોઈ અધિકાર નથી.
ભારતનું રાજ્યક્ષેત્ર (Territory of India)
ભારતના રાજ્યક્ષેત્રમાં ત્રણ શ્રેણીઓનો સમાવેશ થાય છે:
- રાજ્યોના પ્રદેશો.
- કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (First Schedule).
- ભવિષ્યમાં ભારત સરકાર દ્વારા હસ્તગત કરવામાં આવે તેવા પ્રદેશો.
નોંધ: 'ભારતનો સંઘ' (Union of India) માં માત્ર 'રાજ્યો' નો સમાવેશ થાય છે, જ્યારે 'ભારતનું રાજ્યક્ષેત્ર' (Territory of India) એ વધુ વ્યાપક શબ્દ છે જેમાં UTs અને હસ્તગત પ્રદેશો પણ આવી જાય છે.
અનુચ્છેદ 2: નવા રાજ્યોનો પ્રવેશ અથવા સ્થાપના
અનુચ્છેદ 2 સંસદને એવી સત્તા આપે છે કે તે કાયદા દ્વારા એવા પ્રદેશોને ભારતીય સંઘમાં પ્રવેશ આપી શકે જે અત્યારે ભારતનો ભાગ નથી (દા.ત. સિક્કિમનું જોડાણ).
અનુચ્છેદ 3: નવા રાજ્યોની રચના અને સીમા ફેરફાર
સંસદ કાયદા દ્વારા નીચે મુજબના ફેરફારો કરી શકે છે:
- કોઈ રાજ્યમાંથી પ્રદેશ અલગ કરીને નવું રાજ્ય બનાવવું.
- કોઈપણ રાજ્યનો વિસ્તાર વધારવો કે ઘટાડવો.
- રાજ્યોની સીમાઓમાં ફેરફાર કરવો.
- કોઈપણ રાજ્યનું નામ બદલવું (દા.ત. ઓરિસ્સામાંથી ઓડિશા).
આ માટેની પ્રક્રિયા:
- રાષ્ટ્રપતિની પૂર્વ ભલામણ જરૂરી છે.
- સંબંધિત રાજ્યની વિધાનસભાને પોતાના વિચાર રજૂ કરવા મોકલવામાં આવે છે (પરંતુ સંસદ તેના માટે બંધાયેલ નથી).
- સંસદમાં તે સામાન્ય બહુમતીથી પસાર થઈ શકે છે.
અનુચ્છેદ 4: પૂરક જોગવાઈઓ
અનુચ્છેદ 4 કહે છે કે અનુચ્છેદ 2 અને 3 હેઠળ કરવામાં આવેલા કાયદાઓને અનુચ્છેદ 368 હેઠળના 'બંધારણીય સુધારા' ગણવામાં આવશે નહીં. એટલે કે આવા ફેરફારો સામાન્ય કાયદાકીય પ્રક્રિયાથી (સામાન્ય બહુમતી) થઈ શકે છે.
રાજ્યોનું પુનર્ગઠન અને ઉત્ક્રાંતિ
આઝાદી સમયે ભારત પાસે 500 થી વધુ રજવાડાઓ હતા. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના નેતૃત્વ હેઠળ તેમનું ભારત સાથે જોડાણ થયું. ત્યારબાદ ભાષાકીય ધોરણે રાજ્યોની માંગણી ઉઠી.
- ધર કમિશન (1948): ભાષાકીય ધોરણે રાજ્યોની રચનાનો વિરોધ કર્યો.
- JVP સમિતિ: નહેરુ, પટેલ અને પટ્ટાભી સીતારમૈયા - તેમણે પણ ભાષાકીય રાજ્યને નકાર્યું.
- ફઝલ અલી આયોગ (1953): ભાષાકીય આધારને પ્રાથમિકતા આપી. આ આયોગના આધારે 'રાજ્ય પુનર્ગઠન અધિનિયમ, 1956' પસાર થયો.
ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના
બૃહદ મુંબઈ રાજ્યમાંથી ભાષાના આધારે 1 મે, 1960 ના રોજ ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર એમ બે અલગ રાજ્યો બન્યા. ગુજરાત ભારતીય સંઘનું 15મું રાજ્ય બન્યું. આ આંદોલનને 'મહાગુજરાત આંદોલન' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેના પ્રણેતા ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક હતા.
તાજેતરના મહત્વના ફેરફારો
- 2014: આંધ્રપ્રદેશમાંથી તેલંગાણા છૂટું પડ્યું.
- 2019: જમ્મુ-કાશ્મીરનું રાજ્ય તરીકેનું પદ રદ કરીને તેને બે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (J&K અને લદ્દાખ) માં વહેંચવામાં આવ્યું.
- 2020: દાદરા નગર હવેલી અને દમણ-દીવનું એક જ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશમાં વિલીનીકરણ કરવામાં આવ્યું.
