૧. આયોજન પંચ (Planning Commission) - ઈતિહાસ
ભારતમાં આયોજનબદ્ધ વિકાસની શરૂઆત આઝાદી પછી થઈ. ૧૫ માર્ચ, ૧૯૫૦ ના રોજ પ્રધાનમંત્રી જવાહરલાલ નહેરુ દ્વારા ‘આયોજન પંચ’ ની સ્થાપના કરવામાં આવી.
- સ્વરૂપ: તે બીન-બંધારણીય અને બીન-વૈધાનિક સંસ્થા હતી.
- કાર્ય: દેશના સંસાધનોનું આકલન કરવું અને ૫ વર્ષના વિકાસના લક્ષ્યાંકો (પંચવર્ષીય યોજનાઓ) નક્કી કરવા.
- પદ્ધતિ: ટોપ-ડાઉન (Top-Down) અભિગમ - એટલે કે કેન્દ્ર સરકાર બધું નક્કી કરે અને રાજ્યોને તેનું પાલન કરવું પડતું.
૨. મુખ્ય પંચવર્ષીય યોજનાઓ (FYPs)
કુલ ૧૨ પંચવર્ષીય યોજનાઓ અમલમાં આવી હતી:
- ૧ લી યોજના (૧૯૫૧-૫૬): હેરોડ-ડોમર મોડેલ. મુખ્ય ભાર ‘ખેતી’ પર. ભાખરા-નાંગલ બંધ આ સમયમાં બન્યા.
- ૨ જી યોજના (૧૯૫૬-૬૧): મહાલનોબિસ મોડેલ. મુખ્ય ભાર ‘ભારે ઉદ્યોગો’ પર.
- ૩ જી યોજના (૧૯૬૧-૬૬): કૃષિ અને નિકાસ પર ભાર. (ચીન-ભારત યુદ્ધથી નિષ્ફળ રહી).
- પ્લાન હોલીડે (૧૯૬૬-૬૯): ૩ વર્ષની વાર્ષિક યોજનાઓ.
- ૫ મી યોજના (૧૯૭૪-૭૮): 'ગરીબી હટાવો' સૂત્ર.
- ૧૨ મી યોજના (૨૦૧૨-૧૭): છેલ્લી પંચવર્ષીય યોજના. થીમ: 'ઝડપી, વધુ સમાવેશી અને ટકાઉ વૃદ્ધિ'.
૩. નીતિ આયોગ (NITI Aayog) - પરિવર્તન
૧ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૫ ના રોજ આયોજન પંચના બદલે ‘નીતિ આયોગ’ (National Institution for Transforming India) ની રચના કરવામાં આવી.
- અભિગમ: બોટમ-અપ (Bottom-Up) - રાજ્યોની ભાગીદારીને મહત્વ (સહકારી સંઘવાદ - Cooperative Federalism).
- મુખ્ય મથક: નવી દિલ્હી.
- સીઈઓ (CEO): સરકારે નિમેલા આઈએએસ (IAS) કક્ષાના અધિકારી.
- ઉપાધ્યક્ષ (Vice Chairman): કેબિનેટ મંત્રી કક્ષાનો દરજ્જો ધરાવે છે.
૪. નીતિ આયોગનું માળખું અને કાર્યો
- અધ્યક્ષ: હોદ્દાની રૂએ પ્રધાનમંત્રી (નરેન્દ્ર મોદી).
- ગવર્નિંગ કાઉન્સિલ: તેમાં તમામ રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓ અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના લેફ્ટનન્ટ ગવર્નર સામેલ હોય છે.
- Think Tank: સરકારને આર્થિક અને નીતિવિષયક સલાહ આપે છે.
- વ્યુહરચના: ૩ વર્ષનો એક્શન એજન્ડા, ૭ વર્ષની વ્યૂહરચના અને ૧૫ વર્ષનું વિઝન ડોક્યુમેન્ટ.
૫. નીતિ આયોગના મુખ્ય સૂચકાંકો (Indices)
નીતિ આયોગ વિવિધ ક્ષેત્રોમાં રાજ્યોની કામગીરી માપે છે:
૧. SDG ઇન્ડિયા ઇન્ડેક્સ: ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યાંકો માપવા.
૨. ઇનોવેશન ઇન્ડેક્સ: નવા વિચારો અને સંશોધનમાં અગ્રેસર રાજ્યો.
૩. હેલ્થ ઇન્ડેક્સ: આરોગ્ય સેવાઓ માપવા.
૪. ડિજિટલ ટ્રાન્સફોર્મેશન ઇન્ડેક્સ.
- આકાંક્ષી જિલ્લા કાર્યક્રમ (Aspirational Districts): પછાત જિલ્લાઓના વિકાસ પર સીધું ધ્યાન આપવું.
૬. આયોજન પંચ vs નીતિ આયોગ (તફાવત)
| આયોજન પંચ | નીતિ આયોગ |
|---|---|
| ફંડ ફાળવવાની સત્તા હતી | માત્ર સલાહકારી સંસ્થા (Think Tank) છે |
| રાજ્યોની ભૂમિકા ઓછી હતી | રાજ્યો સક્રિય ભાગીદાર છે (ગવર્નિંગ કાઉન્સિલ) |
| ટોપ-ડાઉન અભિગમ | બોટમ-અપ અભિગમ |
| નીતિ લાદવામાં આવતી | નીતિ ઘડવામાં મદદ કરાય છે |
