star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
મૈત્રક વંશનો ઉદય અને સ્થાપના
ગુપ્ત સામ્રાજ્યના પતન પછી, તેમના સેનાપતિ ભટ્ટાર્ક એ સૌરાષ્ટ્રમાં પોતાની સ્વતંત્ર સત્તા સ્થાપી, જે 'મૈત્રક વંશ' તરીકે ઓળખાય છે (ઈ.સ. 470).
- સ્થાપક: સેનાપતિ ભટ્ટાર્ક.
- રાજધાની: તેણે ગિરિનગર (જૂનાગઢ) થી ખસેડીને વલભી (વલ્લભીપુર, હાલ ભાવનગરનો પ્રદેશ) ને પોતાની રાજધાની બનાવી.
- બિરુદ: શરૂઆતના રાજાઓ 'સેનાપતિ' બિરુદ ધારણ કરતા, પાછળથી રાજાઓએ 'મહારાજ' અને 'પરમભટ્ટાર્ક' જેવા બિરુદો સ્વીકાર્યા.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
મહારાજા ધ્રુવસેન અને હ્યુ-એન-સંગની મુલાકાત
મૈત્રક વંશમાં અનેક પ્રતાપી શાસકો થયા.
- ધ્રુવસેન બીજો (બાલાદિત્ય): તે સમ્રાટ હર્ષવર્ધનનો જમાઈ હતો. તેના સમયમાં ચીની પ્રવાસી હ્યુ-એન-સંગ (યુઆન શ્વાંગ) એ ઈ.સ. 640 માં વલભીની મુલાકાત લીધી હતી.
- ધરસેન ચોથો: તેણે 'પરમભટ્ટાર્ક મહારાજાધિરાજ પરમેશ્વર ચક્રવર્તી' જેવા પદો ધારણ કર્યા હતા. તે મૈત્રક વંશનો સૌથી શક્તિશાળી શાસક ગણાય છે.
- શીલાદિત્ય ૧: તે 'ધર્માદિત્ય' તરીકે જાણીતો હતો, જેણે અનેક દાન કાર્યો અને લોકકલ્યાણના કામો કર્યા હતા.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
વલભી વિદ્યાપીઠ: હિનાયાન બૌદ્ધ ધર્મનું કેન્દ્ર
વલભી એ માત્ર રાજધાની નહોતી પરંતુ આખા વિશ્વમાં શિક્ષણનું એક મોટું કેન્દ્ર હતું, જે નાલંદા વિદ્યાપીઠને ટક્કર આપતું હતું.
- સ્થાપના: મૈત્રક રાજાઓએ આ વિદ્યાપીઠને વ્યાપક દાન આપીને સમૃદ્ધ બનાવી હતી.
- શિક્ષણ: અહીં મુખ્યત્વે હિનાયાન બૌદ્ધ ધર્મનું શિક્ષણ અપાતું, પરંતુ સાથે સાથે વેદ, પુરાણ, વ્યાકરણ અને ન્યાયશાસ્ત્રનું પણ શિક્ષણ મળતું.
- વિખ્યાત આચાર્યો: બૌદ્ધ પંડિતો સ્થિરમતિ અને ગુણમતિ આ વિદ્યાપીઠના મુખ્ય સ્થંભો હતા.
- ખરેડીના દ્વાર: વિદ્યાપીઠના મુખ્ય દ્વાર પર વિદ્વાનોના નામ લખેલા પાટિયાં લગાવવામાં આવતા હતા.
મૈત્રક કાળનો વહીવટ અને ધર્મ
મૈત્રક શાસકો મુખ્યત્વે શૈવ ધર્મ (ભગવાન શિવ) ને માનતા હતા અને તેમના સિક્કાઓ પર 'નંદી' (શિવનું વાહન) નું ચિહ્ન રહેતું.
- બૌદ્ધ ધર્મનો આદર: શૈવ હોવા છતાં, તેઓએ બૌદ્ધ વિહારોને મોટા પ્રમાણમાં ભૂમિદાન (અગ્રહાર) આપ્યું હતું.
- વહીવટી તંત્ર: રાજ્યને આહાર, વિષય, પથક અને ગ્રામ જેવા ભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યું હતું. વડાઓને 'રાજસ્થાનીય', 'કુમારપાત્ય' વગેરે કહેવામાં આવતા.
મૈત્રક સત્તાનો અંત અને આરબ આક્રમણ
મૈત્રક વંશનો છેલ્લો રાજા શીલાદિત્ય સાતમો હતો. ઈ.સ. 788 ની આસપાસ સિંધના આરબોએ વલભી પર આક્રમણ કર્યું. લિખિત ઇતિહાસ મુજબ, કાકુ નામના એક વણિકના દ્રોહને કારણે આરબો અંદર ઘૂસી શક્યા અને ભવ્ય વલભી નગર અને વિદ્યાપીઠનો નાશ કર્યો.
