star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
ગોવિંદ ગુરુ અને માનગઢ હત્યાકાંડ (૧૯૧૩)
ગુજરાતના આદિવાસી આંદોલનના જનક ગોવિંદ ગુરુ ગણાય છે.
- સંપ સભા: ૧૮૮૩ માં તેમણે આદિવાસીઓમાં એકતા અને સુધારા માટે 'સંપ સભા' ની સ્થાપના કરી.
- માનગઢ ડુંગર: ૧૭ નવેમ્બર, ૧૯૧૩ ના રોજ પંચમહાલ-રાજસ્થાન સરહદે માનગઢ ડુંગર પર આદિવાસીઓનું વિશાળ સંમેલન ભરાયું હતું. અંગ્રેજ લશ્કરે અંધાધૂંધ ગોળીબાર કરીને ૧૫૦૦ થી વધુ આદિવાસીઓને શહીદ કર્યા. આ ઘટનાને ભારતનો 'બીજો જલિયાવાલા બાગ' પણ કહેવામાં આવે છે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
મોતીલાલ તેજાવત અને પાલ-દઢવાવ (૧૯૨૨)
પાલ-દઢવાવ હત્યાકાંડ સાબરકાંઠા જિલ્લાના વિજયનગર ગામે થયો હતો.
- નેતૃત્વ: મોતીલાલ તેજાવતે ભીલ આદિવાસીઓને 'એકી આંદોલન' (Unity Movement) દ્વારા સંગઠિત કર્યા હતા.
- ઘટના: ૭ માર્ચ, ૧૯૨૨ ના રોજ અંગ્રેજોએ અહીં ગોળીબાર કર્યો જેમાં ૧૨૦૦ થી વધુ આદિવાસીઓ શહીદ થયા. તાજેતરમાં પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ આ શહીદોની સ્મૃતિમાં 'શહીદ વન' બનાવ્યું છે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
નાયકા અને ભીલ બળવા
- નાયકા બળવો: ૧૮૬૮ માં પંચમહાલના દેવગઢ બારીયા વિસ્તારમાં જોરિયા પરમાર અને રૂપા નાયક ના નેતૃત્વમાં નાયકા આદિવાસીઓએ અંગ્રેજો સામે બળવો કર્યો હતો.
- ખાન્દેશના ભીલો: નર્મદા કિનારાના ભીલોએ ૧૮૫૭ ના વિપ્લવ દરમિયાન અંગ્રેજોને નાકે દમ લાવી દીધો હતો. તાત્યા ટોપે જ્યારે પંચમહાલ આવ્યા ત્યારે આદિવાસીઓએ તેમને પૂરો સાથ આપ્યો હતો.
સામાજિક સુધારણા અને આદિવાસી જાગૃતિ
આદિવાસી આંદોલનો માત્ર રાજકીય નહીં પણ સામાજિક પણ હતા. ગોવિંદ ગુરુએ દારૂબંધી, માંસાહાર ત્યાગ અને અંધશ્રદ્ધા દૂર કરવા પર ભાર મૂક્યો હતો. ડાંગના આદિવાસી રાજાઓએ પણ બ્રિટિશરોને પોતાની જમીન પર કબજો કરવામાં મોટી અડચણો ઉભી કરી હતી. દક્ષિણ ગુજરાતમાં મહાદેવ દેસાઈ અને જુગતરામ દવેએ 'વેડછી' આશ્રમ દ્વારા આદિવાસી ઉત્થાનનું કામ કર્યું.
ડાંગ દરબાર અને આદિવાસી શક્તિ
ડાંગમાં આજે પણ પાંચ આદિવાસી રાજાઓને સરકાર તરફથી સાલિયાણું આપવામાં આવે છે. હોળી (શિગમો) ના તહેવાર વખતે 'ડાંગ દરબાર' ભરાય છે, જે આદિવાસીઓની પરંપરાગત શક્તિ અને ગૌરવનું પ્રતીક છે. આ રાજાઓએ ક્યારેય બ્રિટિશરોની પૂરેપૂરી સત્તા સ્વીકારી નહોતી.
