૧. ગુજરાતની ખનીજ સંપત્તિ (Mineral Wealth)
ગુજરાત ખનીજ સંપત્તિની દૃષ્ટિએ ભારતનું અત્યંત સમૃદ્ધ રાજ્ય છે. રાજ્યના તળ ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છના ભૂગર્ભમાં કિંમતી ખનીજોનો ભંડાર છે. ગુજરાત ભારતમાં અધાતુમય (Non-metallic) ખનીજોના ઉત્પાદનમાં અગ્રેસર છે. મેટાલિક ખનીજોનું પ્રમાણ અહીં ઓછું છે, પરંતુ ઔદ્યોગિક ખનીજો પુષ્કળ પ્રમાણમાં મળે છે.
ખનીજ ઉત્પાદનની દૃષ્ટિએ ગુજરાત ભારતના રાજ્યોમાં ચોથા કે પાંચમા ક્રમે આવે છે. ખાસ કરીને લિગ્નાઈટ, ફ્લોરસ્પાર, બોક્સાઈટ, અકીક અને ચિરોડી (Gypsum) ના ઉત્પાદનમાં ગુજરાતનું સ્થાન મહત્વનું છે. રાજ્યમાં ખનીજ ખોદકામ અને વહીવટ માટે 'ગુજરાત ખનીજ વિકાસ નિગમ' (GMDC) જવાબદાર છે.
ખનીજ સંપત્તિએ જ ગુજરાતમાં સિમેન્ટ, સિરામિક, કેમિકલ અને ઉર્જા જેવા મોટા ઉદ્યોગોનો પાયો નાખ્યો છે. દરિયાકાંઠાના વિસ્તારમાં મળતું મીઠું પણ એક મહત્વનું ખનીજ છે, જેમાં ગુજરાત ભારતમાં પ્રથમ ક્રમે (આશરે ૭૦% થી વધુ) છે.
૨. મુખ્ય ખનીજો અને પ્રાપ્તિસ્થાનો
- લિગ્નાઈટ (કોલસો): ગુજરાતમાં લિગ્નાઈટ પ્રકારનો કોલસો પુષ્કળ મળે છે. કચ્છનું 'પાનધ્રો' ક્ષેત્ર લિગ્નાઈટ માટે એશિયાભરમાં પ્રખ્યાત છે. આ ઉપરાંત ભરૂચ (રાજપારડી) અને ભાવનગર (ઘોઘા) માં પણ લિગ્નાઈટ મળે છે.
- ફ્લોરસ્પાર: એશિયાનો સૌથી મોટો ફ્લોરસ્પારનો જથ્થો છોટા ઉદેપુરના 'આંબાડુંગર' માં આવેલો છે. ફ્લોરસ્પાર શુદ્ધિકરણનો પ્લાન્ટ કડીપાણી ખાતે છે.
- બોક્સાઈટ: એલ્યુમિનિયમ બનાવવા માટે વપરાતો બોક્સાઈટ જામનગર અને દેવભૂમિ દ્વારકા (કલ્યાણપુર) માંથી પુષ્કળ મળે છે. કચ્છ પણ બોક્સાઈટનું મોટું કેન્દ્ર છે.
- અકીક (Agate): અકીકના ઉત્પાદનમાં ગુજરાત વિશ્વભરમાં જાણીતું છે. ભરૂચ પાસેની 'ઝગડિયા' ના ડુંગરોમાંથી અકીક મળે છે, જેનું પ્રોસેસિંગ મુખ્યત્વે ખંભાત (આણંદ) માં થાય છે.
- ચાઈના ક્લે (ચિરોડી): સાબરકાંઠા (એકલારા અને આરસોડિયા) માંથી ઉત્તમ કક્ષાની ચાઈના ક્લે મળે છે, જે સિરામિક ઉદ્યોગમાં વપરાય છે.
૩. ખનીજ તેલ અને કુદરતી ગેસ (Petroleum)
ગુજરાતમાં ખનીજ તેલની શોધ ૧૯૫૮માં 'લુણેજ' (આણંદ) ખાતેથી થઈ હતી. ત્યારબાદ ૧૯૬૦માં અંકલેશ્વરમાં તેલનો મોટો ભંડાર મળ્યો, જેને જવાહરલાલ નેહરુએ 'વસુધારા' નામ આપ્યું હતું.
મુખ્ય તેલ ક્ષેત્રો:
- અંકલેશ્વર (ભરૂચ): ગુજરાતનું સૌથી મોટું અને ગુણવત્તાયુક્ત તેલ ક્ષેત્ર.
- કલોલ અને સણંદ (ગાંધીનગર/અમદાવાદ): મધ્ય ગુજરાતના મહત્વના ક્ષેત્રો.
- ખંભાતનો અખાત: દરિયામાં પણ તેલ અને ગેસના ભંડારો છે (આલિયાબેટ).
ONGC (Oil and Natural Gas Corporation) આ ક્ષેત્રોનું સંચાલન કરે છે. કોયલી (વડોદરા) ખાતે આવેલી ગુજરાત રિફાઈનરી ગુજરાતની સૌથી મોટી જાહેર ક્ષેત્રની રિફાઈનરી છે. ખાનગી ક્ષેત્રમાં રિલાયન્સ (જામનગર) અને ન્યારા એનર્જી (વાડિનાર) વિશ્વની મોટી રિફાઈનરીઓ ધરાવે છે.
૪. પરંપરાગત ઉર્જા (Thermal & Hydro Power)
ગુજરાતની ઉર્જા જરૂરિયાતો લાંબા સમય સુધી કોલસા અને ગેસ પર આધારિત રહી છે.
- તાપ વિદ્યુત (Thermal Power): ધુવારણ (ખંભાત), ઉતરાણ (સુરત), સાબરમતી (અમદાવાદ), વણાકબોરી અને સિક્કા (જામનગર) માં મોટા તાપ વિદ્યુત મથકો આવેલા છે.
- જળ વિદ્યુત (Hydro Power): નર્મદા નદી પર 'સરદાર સરોવર' ડેમ પાસે સૌથી મોટું જળ વિદ્યુત મથક છે. તાપી નદી પર ઉકાઈ ખાતે પણ હાઈડ્રો પાવર પ્લાન્ટ છે.
- અણુ ઉર્જા (Nuclear Power): તાપી જિલ્લામાં 'કાકરાપાર' ખાતે ભારતનું મહત્વનું અણુ ઉર્જા મથક આવેલું છે. ભાવનગરના 'મીઠી વિરડી' માં પણ પ્રોજેક્ટ વિચારાધીન છે.
ગુજરાત ઉર્જા વિકાસ નિગમ લિમિટેડ (GUVNL) રાજ્યમાં વીજળીના વિતરણ અને વહીવટની મુખ્ય સંસ્થા છે. ગુજરાત 'વીજ મિગ્નેસ' (Power Surplus) રાજ્ય તરીકે ઓળખાય છે, જે ઉદ્યોગો માટે વરદાન છે.
૫. બિન-પરંપરાગત અને પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા (Renewable Energy)
ગુજરાત આજે 'ગ્રીન એનર્જી' ક્રાંતિમાં ભારતનું નેતૃત્વ કરી રહ્યું છે. સૂર્ય ઉર્જા અને પવન ઉર્જામાં ગુજરાતે અભૂતપૂર્વ સફળતા મેળવી છે.
- સૌર ઉર્જા (Solar): પાટણના 'ચારણકા' ખાતે એશિયાનો પ્રથમ મોટો સોલર પાર્ક સ્થાપવામાં આવ્યો. મોઢેરા (મહેસાણા) ભારતનું પ્રથમ ૧૦૦% સૌર ઉર્જાથી ચાલતું ગામ છે. ઘરની છત પર સોલર પેનલ નાખવામાં (Solar Rooftop) ગુજરાત ભારતમાં પ્રથમ ક્રમે છે.
- પવન ઉર્જા (Wind): લાંબો દરિયાકિનારો હોવાથી પવન ઉર્જાની પુષ્કળ તક છે. જામનગરના લાંબડા અને કચ્છના માંડવી-રોહા પંથકમાં વિન્ડ ફાર્મ આવેલા છે.
- હાઈબ્રિડ એનર્જી પાર્ક: કચ્છના ખાવડા પાસે વિશ્વનો સૌથી મોટો રિન્યુએબલ એનર્જી પાર્ક (૩૦,૦૦૦ મેગાવોટ) બની રહ્યો છે.
- બાયોગેસ: બનાસકાંઠાની બનાસ ડેરી દ્વારા છાણમાંથી બાયોગેસ અને સીએનજી (CNG) બનાવવાનો પ્લાન્ટ શરૂ કરાયો છે.
ગુજરાત ઉર્જા વિકાસ એજન્સી (GEDA) બિન-પરંપરાગત ઉર્જા સ્ત્રોતોના પ્રચાર માટે કામ કરે છે.
૬. ખનીજ અને ઉર્જાના ભવિષ્યલક્ષી પ્રોજેક્ટ્સ
રાજ્યમાં હવે હાઈડ્રોજન ઉર્જા (Green Hydrogen) પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. રિલાયન્સ અને અદાણી જેવી કંપનીઓ ગ્રીન હાઈડ્રોજનના પ્લાન્ટ્સ નાખી રહી છે.
ભૂતાપીય ઉર્જા (Geothermal Energy) ના પ્રયોગો રૂમા અને તુલસીશ્યામ (ગરમ પાણીના કુંડ) પાસે ચાલી રહ્યા છે. ભરતી ઉર્જા (Tidal Energy) માટે ખંભાત અને કચ્છના અખાતમાં સંશોધન થઈ રહ્યું છે.
ખનીજ ખોદકામમાં પર્યાવરણની જાળવણી (Sustainable Mining) માટે હવે નવી પોલિસીઓ અમલમાં છે. ખનીજ અને ઉર્જા ક્ષેત્રે સ્વનિર્ભર હોવાને કારણે જ ગુજરાત આજે ભારતનું 'Growth Engine' બની શક્યું છે.
