star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
મહારાષ્ટ્રમાં ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ
ભારતમાં સશસ્ત્ર ક્રાંતિનો પાયો મહારાષ્ટ્રમાં નંખાયો હતો:
- વાસુદેવ બળવંત ફડકે: તેમને 'ભારતીય સશસ્ત્ર ક્રાંતિના જનક' માનવામાં આવે છે. તેમણે ૧૮૭૯ માં રામોશી સૈન્યની રચના કરી હતી.
- ચાપેકર ભાઈઓ: ૧૮૯૭ માં પુણેના પ્લેગ કમિશનર રેન્ડ અને આયર્સ્ટની હત્યા કરી.
- સાવરકર ભાઈઓ: વિનાયક દામોદર સાવરકરે ૧૮૯૯ માં 'મિત્ર મેલી' અને ૧૯૦૪ માં 'અભિનવ ભારત' સંસ્થા સ્થાપી. નાસિકના કલેક્ટર જેકસનની હત્યામાં અનંત કાન્હેરે દ્વારા તેમની ધરપકડ ગૌણ હતી.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
બંગાળ અને અનુશીલન સમિતિ
બંગાળના ભાગલા બાદ ત્યાં ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓ વેગીલી બની:
- અનુશીલન સમિતિ: પી. મિત્ર, બરેન્દ્ર કુમાર ઘોષ અને ભૂપેન્દ્રનાથ દત્ત દ્વારા સ્થાપના.
- ખુદીરામ બોઝ અને પ્રફુલ્લ ચાકી: ૧૯૦૮ માં મુઝફ્ફરપુરના ન્યાયાધીશ કિંગ્સફોર્ડ પર બોમ્બ ફેંક્યો. ખુદીરામ બોઝ સૌથી નાની વયે શહીદ થનાર ક્રાંતિકારી બન્યા.
- અલીપોર બોમ્બ કેસ: અરવિંદ ઘોષની ધરપકડ કરવામાં આવી, જે બાદ તેઓ યોગ માર્ગે વળ્યા.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
વિદેશમાં ક્રાંતિકારી પ્રયાસો
ભારતની આઝાદી માટે વિદેશમાં પણ અનેક ક્રાંતિકારીઓ સક્રિય હતા:
- શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા: તેમણે લંડનમાં 'ઇન્ડિયા હાઉસ' અને 'ધ ઇન્ડિયન સોશિયોલોજિસ્ટ' અખબાર શરૂ કર્યું. તેઓ ગુજરાતના માંડવીના વતની હતા.
- મેડમ ભીખાઈજી કામા: ૧૯૦૭ માં જર્મનીના સ્ટુટગાર્ટ ખાતે પ્રથમ વાર ભારતનો તિરંગો લહેરાવ્યો. તેમને 'ક્રાંતિના માતા' કહેવામાં આવે છે.
- મદન લાલ ઢીંગરા: ૧૯૦૯ માં લંડનમાં કર્ઝન વાયલીની હત્યા કરી.
ગદર આંદોલન (૧૯૧૩)
અમેરિકા અને કેનેડામાં વસતા ભારતીયોએ લાલા હરદયાલ, સોહન સિંહ ભાખના અને કરતાર સિંહ સરભાના નેતૃત્વમાં 'ગદર પાર્ટી' ની સ્થાપના કરી. તેમનું મુખ્ય મથક સાન ફ્રાન્સિસ્કો (યુએસએ) માં હતું અને 'ગદર' નામનું સાપ્તાહિક બહાર પાડતા હતા.
પ્રથમ તબક્કાની મર્યાદાઓ
શરૂઆતના ક્રાંતિકારી પ્રયાસો વ્યક્તિગત હિંમત અને છુપી સંસ્થાઓ પર આધારિત હતા. મોટા પાયે લોકસમર્થન ન હોવાને કારણે અને અંગ્રેજોની કઠોર દમન નીતિને લીધે આ પ્રવૃત્તિઓ પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ બાદ થોડી મંદ પડી હતી.
