૧. એરક્રાફ્ટ કેરિયર એટલે શું?
એરક્રાફ્ટ કેરિયર એટલે કે 'વિમાનવાહક જહાજ' એ દરિયામાં તરતું એક ‘ચાલતું એરપોર્ટ’ છે. તે હજારો ટન વજન ધરાવતું વિશાળ જહાજ છે જેની સપાટી પરથી લડાયક વિમાનો ઉડી શકે છે અને પાછા ઉતરી શકે છે.
- ભૂમિકા: તે રાષ્ટ્રની સંરક્ષણ સીમાઓને દરિયામાં હજારો માઇલ દૂર સુધી લંબાવે છે. જે દેશ પાસે એરક્રાફ્ટ કેરિયર હોય તેનું વર્ચસ્વ આખા મહાસાગર પર રહે છે.
૨. INS વિક્રાંત (IAC-1): મેડ ઇન ઇન્ડિયા ગૌરવ
૨ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૨ ના રોજ પીએમ નરેન્દ્ર મોદી એ ભારતના પ્રથમ સ્વદેશી વિમાનવાહક જહાજ INS વિક્રાંતનું લોકાર્પણ કર્યું.
- ડિઝાઇન: વારંવાર બદલાતી જરૂરિયાતો મુજબ ભારતીય નૌસેનાના 'વોરશિપ ડિઝાઇન બ્યુરો' દ્વારા તૈયાર કરાઈ.
- નિર્માણ: કોચીન શિપયાર્ડ લિમિટેડ (CSL), કેરળ.
- વિશેષતા: તે ૨૬૨ મીટર લાંબુ અને ૬૨ મીટર પહોળું છે. તેનું વજન આશરે ૪૫,૦૦૦ ટન છે.
૩. ટેકનોલોજી અને ક્ષમતા
- STOBAR: તે 'શોર્ટ ટેક-ઓફ બટ એરેસ્ટેડ રિકવરી' પદ્ધતિ પર કામ કરે છે. તેના પર ‘સ્કી-જમ્પ’ (Ski-jump) રેમ્પ છે જે વિમાનને ઉડવામાં મદદ કરે છે.
- એન્જિન: ૪ જનરલ ઇલેક્ટ્રિક (GE) ના ગેસ ટર્બાઇન તેને ૨૮ નોટ (Knots) ની ઝડપ આપે છે.
- વિસ્તાર: તેમાં ૧૬૦૦ થી વધુ સૈનિકો રહી શકે તેવા ૨૫૦૦ થી વધુ રૂમ (કપાર્ટમેન્ટ્સ) છે. ભારત પાસે હવે ૨ સક્રિય કેરિયર્સ છે: INS વિક્રમાદિત્ય અને INS વિક્રાંત.
૪. એર વિંગ (Air Wing): આકાશમાંથી પ્રહાર
વિક્રાંતની સપાટી પરથી ૩૦ થી પણ વધુ ફાઇટર જેટ્સ અને હેલિકોપ્ટરો ઓપરેટ કરી શકાય છે:
- MiG-29K: રશિયન લડાયક વિમાનો જે તેનો મુખ્ય હથિયાર છે.
- MH-60R: અમેરિકા પાસેથી લીધેલા 'સી-હોક' હેલિકોપ્ટરો જે સબમરીન શોધીને તોડી પાડે છે.
- ALH ધ્રુવ: ભારતીય બનાવટના હેલિકોપ્ટરો જે બચાવ અને સર્વેલન્સ માટે વપરાય છે.
- તેજસ (Navy): તેજસના નેવી વર્ઝનના ટેસ્ટ પણ તેના પર સફળ રહ્યા છે.
૫. ઇતિહાસ: જૂનું INS વિક્રાંત (R11)
ભારતનું પ્રથમ એરક્રાફ્ટ કેરિયર જૂનું INS વિક્રાંત હતું જે બ્રિટન પાસેથી ખરીદાયું હતું. ૧૯૭૧ ના ભારત-પાક યુદ્ધમાં તેણે પાકિસ્તાનના ‘ઇસ્ટ પાકિસ્તાન’ (અત્યારનું બાંગ્લાદેશ) ની નાકાબંધી કરવામાં પાયાની ભૂમિકા ભજવી હતી. નવા જહાજનું નામ તેને માન આપવા માટે જ 'વિક્રાંત' રાખવામાં આવ્યું છે.
૬. વ્યુહાત્મક મહત્વ (Strategic Significance)
હિન્દ મહાસાગર (Indian Ocean Region) માં ભારત ‘નેટ સિક્યુરિટી પ્રોવાઇડર’ છે. ચીનના વધતા પ્રભાવને રોકવા અને વેપારી માર્ગોની સુરક્ષા માટે ભારતને ઓછામાં ઓછા ૩ એરક્રાફ્ટ કેરિયરની જરૂર છે. INS વિક્રાંતની સફળતા બાદ હવે INS વિશાલ (IAC-2) ના નિર્માણની પણ વિચારણા ચાલુ છે.
