star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૧. ઉપગ્રહ એટલે શું ? (Natural vs Artificial)
કોઈ ગ્રહની આસપાસ નિશ્ચિત કક્ષામાં ફરતા પિંડને ઉપગ્રહ કહેવાય.
- કુદરતી ઉપગ્રહ: જેમ કે પૃથ્વીનો ચંદ્ર.
- કૃત્રિમ ઉપગ્રહ: મનુષ્ય દ્વારા બનાવવામાં આવેલા યંત્રો જે અંતરીક્ષમાં માહિતી એકત્રિત કરવા મોકલવામાં આવે છે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૨. ઉપયોગ મુજબ ઉપગ્રહોનું વર્ગીકરણ
૧. કોમ્યુનિકેશન (INSAT / GSAT): ટીવી, ટેલિફોન અને ઇન્ટરનેટ માટે.
૨. રિમોટ સેન્સિંગ (IRS / Cartosat): પૃથ્વીનું નિરીક્ષણ, નકશા બનાવવા અને ખેતીના અભ્યાસ માટે.
૩. નેવિગેશન (NavIC / IRNSS): રસ્તા શોધવા માટે (ભારતનું પોતાનું GPS).
૪. સંરક્ષણ: દુશ્મન દેશોની હિલચાલ પર નજર રાખવા માટે (દા.ત. RISAT).
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૩. અંતરીક્ષ કક્ષાઓ (Orbit Types)
- LEO (લો અર્થ ઓર્બિટ): ૧૬૦-૨૦૦૦ કિમી ઉંચાઈ. પૃથ્વીની નજીક હોવાથી ફોટા પાડવા માટે શ્રેષ્ઠ.
- MEO (મીડિયમ): ૨૦૦૦-૩૫૭૮૬ કિમી ઉંચાઈ. નેવિગેશન (GPS) માટે વપરાય.
- GEO (જીઓ-સ્ટેશનરી): ૩૫,૭૮૬ કિમી ઉંચાઈ. જે પૃથ્વીના ભ્રમણ સાથે તાલ મિલાવે છે (ટીવી માટે વપરાય).
- Polar Orbit: ઉત્તર થી દક્ષિણ ધ્રુવ તરફ ફરતી કક્ષા.
૪. NavIC - ભારતની પોતાની નેવિગેશન સિસ્ટમ
IRNSS (Indian Regional Navigation Satellite System) ને 'NavIC' કહેવામાં આવે છે.
- તેમાં ૭ ઉપગ્રહોનો સમૂહ છે.
- તે ભારત અને તેની સરહદથી ૧૫૦૦ કિમી સુધીની સચોટ માહિતી આપી શકે છે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૫. સ્પેસ ડેબ્રીઝ (Space Debris)
અંતરીક્ષમાં નકામા પડેલા જૂના ઉપગ્રહો, રોકેટના ટુકડા અને ભંગારને 'સ્પેસ ડેબ્રીઝ' કહેવાય છે.
- કેસ્લર સિન્ડ્રોમ (Kessler Syndrome): જો આ ભંગાર એકબીજા સાથે અથડાય તો તે વધુ ટુકડા કરે છે, જે ભવિષ્યના મિશન માટે જોખમી બની શકે છે.
૬. કોમ્યુનિકેશન ટર્મ્સ: ટ્રાન્સપોન્ડર
સેટેલાઇટમાં 'ટ્રાન્સપોન્ડર' (Transponder) એ મહત્વનું સાધન છે જે સિગ્નલ મેળવે છે અને તેને એમ્પ્લીફાય કરીને પૃથ્વી પર પાછું મોકલે છે. C-Band અને Ku-Band આમાં મુખ્ય છે.
