મૂળભૂત અધિકારોનો પરિચય: બંધારણનો 'મેગ્નાકાર્ટા'
ભારતીય બંધારણના ભાગ-3 (અનુચ્છેદ 12 થી 35) માં 'મૂળભૂત અધિકારો' (Fundamental Rights) ની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ અધિકારોને ભારતીય બંધારણનો 'મેગ્નાકાર્ટા' (Magna Carta of India) કહેવામાં આવે છે. મૂળભૂત અધિકારો એ લોકશાહીના પાયાના પથ્થર સમાન છે, જે વ્યક્તિના શારીરિક, માનસિક અને નૈતિક વિકાસ માટે અનિવાર્ય છે.
આ અધિકારો લેવાનો મુખ્ય હેતુ 'કાયદાનું શાસન' (Rule of Law) સ્થાપિત કરવાનો અને સરકારની આપખુદશાહી સામે નાગરિકોને રક્ષણ આપવાનો છે. ભારતીય બંધારણ દ્વારા આ અધિકારોની ખાતરી આપવામાં આવી છે અને સુપ્રીમ કોર્ટને તેના રક્ષક (Guardian) તરીકે નિમવામાં આવી છે.
ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ અને સ્ત્રોત
ભારતે મૂળભૂત અધિકારોનો વિચાર અમેરિકા (USA) ના બંધારણમાંથી એટલે કે 'બિલ ઓફ રાઈટ્સ' (Bill of Rights) માંથી લીધો છે. ભારતમાં সর্বপ্রথম 1928 ના 'નેહરુ રિપોર્ટ' માં મૂળભૂત અધિકારોની માંગ કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ 1931 ના કરાચી અધિવેશનમાં સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના નેતૃત્વ હેઠળ મૂળભૂત અધિકારોનો પ્રસ્તાવ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો.
બંધારણ સભામાં મૂળભૂત અધિકારો માટેની સલાહકાર સમિતિના અધ્યક્ષ સરદાર પટેલ હતા અને પેટા સમિતિના અધ્યક્ષ જે.બી. કૃપાલાણી હતા.
મહત્વના પાયાના અનુચ્છેદ: 12 અને 13
- અનુચ્છેદ 12 (રાજ્યની વ્યાખ્યા): ભાગ-3 ના હેતુઓ માટે 'રાજ્ય' શબ્દમાં ભારતની સરકાર, સંસદ, રાજ્યોની વિધાનસભાઓ અને તમામ સ્થાનિક સત્તામંડળો (જેમ કે પંચાયતો, નગરપાલિકાઓ) નો સમાવેશ થાય છે.
- અનુચ્છેદ 13 (ન્યાયિક પુનરાવલોકન): આ અનુચ્છેદ કહે છે કે જો કોઈ કાયદો મૂળભૂત અધિકારો સાથે અસંગત હોય તો તે રદબાતલ ઠરશે. આ સત્તા સુપ્રીમ કોર્ટ (Art 32) અને હાઈકોર્ટ (Art 226) પાસે છે.
1. સમાનતાનો અધિકાર (Right to Equality) - અનુચ્છેદ 14 થી 18
આ અધિકાર ભારતીય લોકશાહીના પાયાના સિદ્ધાંતોમાંનો એક છે:
- અનુચ્છેદ 14: કાયદા સમક્ષ સમાનતા અને કાયદાનું સમાન રક્ષણ.
- અનુચ્છેદ 15: ધર્મ, જાતિ, જ્ઞાતિ, લિંગ કે જન્મસ્થળના આધારે ભેદભાવનો નિષેધ.
- અનુચ્છેદ 16: જાહેર નોકરીઓમાં તકની સમાનતા.
- અનુચ્છેદ 17: અસ્પૃશ્યતા નિવારણ (Abolition of Untouchability) - આ લોકશાહીનો કલંક દૂર કરવાનો પ્રયાસ છે.
- અનુચ્છેદ 18: ખિતાબોની નાબૂદી (Abolition of Titles) - લશ્કરી અને શૈક્ષણિક સિવાયના ખિતાબો પર પ્રતિબંધ.
2. સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (Right to Freedom) - અનુચ્છેદ 19 થી 22
અનુચ્છેદ 19 માં નાગરિકોને 6 પ્રકારની સ્વતંત્રતા આપવામાં આવી છે:
- વિચાર અને અભિવ્યક્તિ (પ્રેસની સ્વતંત્રતા પણ આમાં ગણાય છે).
- શાંતિપૂર્વક શસ્ત્રો વગર એકઠા થવાની સ્વતંત્રતા.
- સંઘ કે મંડળ બનાવવાની સ્વતંત્રતા.
- ભારતના સમગ્ર વિસ્તારમાં મુક્તપણે હરવા-ફરવાની સ્વતંત્રતા.
- ગમે ત્યાં સ્થાયી થવાની સ્વતંત્રતા.
- વ્યવસાય, ધંધો કે રોજગાર કરવાની સ્વતંત્રતા.
નોંધ: અનુચ્છેદ 21 (જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વાતંત્ર્યનો અધિકાર) એ બંધારણનો સૌથી વિસ્તૃત અનુચ્છેદ છે, જે ગૌરવપૂર્ણ જીવન જીવવાની ખાતરી આપે છે.
3. શોષણ વિરુદ્ધનો અધિકાર (Articles 23-24)
- અનુચ્છેદ 23: મનુષ્ય વ્યાપાર (Human Trafficking) અને વેઠપ્રથા પર પ્રતિબંધ.
- અનુચ્છેદ 24: 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને જોખમી કારખાના કે ખાણોમાં કામે રાખવા પર પ્રતિબંધ.
4. ધાર્મિક સ્વતંત્રતા (Articles 25-28)
ભારત એક બિનસાંપ્રદાયિક દેશ છે. અનુચ્છેદ 25 તમામ વ્યક્તિઓને પોતપોતાનો ધર્મ માનવાની, પાળવાની અને તેનો પ્રચાર કરવાની સ્વતંત્રતા આપે છે. શીખ ધર્મના લોકો જે 'કૃપાણ' ધારણ કરે છે તેનો અધિકાર પણ અનુચ્છેદ 25 હેઠળ છે.
5. સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક અધિકાર (Articles 29-30)
આ અધિકાર મુખ્યત્વે લઘુમતીઓના રક્ષણ માટે છે. લઘુમતીઓ પોતાની ભાષા, લિપિ અને સંસ્કૃતિ જાળવી શકે છે અને પોતાની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સ્થાપી શકે છે.
6. બંધારણીય ઈલાજોનો અધિકાર (Article 32) - 'બંધારણનો આત્મા'
ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે અનુચ્છેદ 32 ને 'બંધારણનો હૃદય અને આત્મા' (Heart and Soul of the Constitution) કહ્યો છે. જો તમારા મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન થાય, તો તમે સીધા સુપ્રીમ કોર્ટમાં જઈ શકો છો. સુપ્રીમ કોર્ટ 5 પ્રકારની 'રિટ' (Writ) જારી કરી શકે છે:
- હેબિયસ કોર્પસ (બંદી પ્રત્યક્ષીકરણ)
- મેન્ડેમસ (પરમાદેશ)
- પ્રોહિબિશન (પ્રતિષેધ)
- સર્ટીઓરરી (ઉત્પ્રેક્ષણ)
- કો-વોરંટો (અધિકાર પૃચ્છા)
સંપત્તિનો અધિકાર: શું હવે તે મૂળભૂત અધિકાર છે?
મૂળ બંધારણમાં 7 મૂળભૂત અધિકારો હતા. પરંતુ 44માં બંધારણીય સુધારા (1978) દ્વારા 'સંપત્તિનો અધિકાર' (Right to Property) મૂળભૂત અધિકારોની યાદીમાંથી હટાવી દેવામાં આવ્યો. હવે તે અનુચ્છેદ 300A હેઠળ માત્ર 'કાયદાકીય અધિકાર' (Legal Right) છે.
