star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
રાજ્ય વિધાનમંડળનો પરિચય
ભારતીય બંધારણના ભાગ-6 માં અનુચ્છેદ 168 થી 212 સુધી રાજ્ય વિધાનમંડળ (State Legislature) ના સંગઠન, રચના, મુદત, અધિકારીઓ અને પ્રક્રિયાઓ વિશેની જોગવાઈ છે.
દરેક રાજ્યમાં વિધાનમંડળ હોય છે જેમાં રાજ્યપાલ અને એક અથવા બે ગૃહોનો સમાવેશ થાય છે.
- એકગૃહી વિધાનમંડળ: જ્યાં માત્ર વિધાનસભા (Legislative Assembly) હોય.
- દ્વિગૃહી વિધાનમંડળ: જ્યાં વિધાનસભા અને વિધાન પરિષદ (Legislative Council) બંને હોય.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
વિધાન પરિષદની રચના અને નાબૂદી (Art 169)
અનુચ્છેદ 169 મુજબ, જો રાજ્યની વિધાનસભા 'વિશેષ બહુમતી' થી ઠરાવ પસાર કરે, તો સંસદ તે રાજ્યમાં વિધાન પરિષદની રચના કરી શકે છે અથવા તેને નાબૂદ કરી શકે છે.
હાલમાં (2024 મુજબ) માત્ર 6 રાજ્યોમાં વિધાન પરિષદ છે:
- ઉત્તર પ્રદેશ
- બિહાર
- મહારાષ્ટ્ર
- કર્ણાટક
- આંધ્રપ્રદેશ
- તેલંગાણા
નોંધ: જમ્મુ-કાશ્મીરમાં વિધાન પરિષદ હતી પરંતુ તે હવે નામશેષ કરવામાં આવી છે.
વિધાનસભા (Legislative Assembly) - નીચલું ગૃહ
અનુચ્છેદ 170 મુજબ વિધાન સભાની રચના થાય છે. તેને 'લોકપ્રિય ગૃહ' પણ કહેવાય છે.
- સભ્ય સંખ્યા: મહત્તમ 500 અને ઓછામાં ઓછી 60 (ગોવા, સિક્કિમ વગેરેમાં અપવાદ છે).
- ચૂંટણી: પુખ્ત વય મતાધિકારના ધોરણે લોકો દ્વારા સીધી ચૂંટણી (Direct Election) થાય છે.
- મુદત: સામાન્ય રીતે 5 વર્ષ, પરંતુ રાજ્યપાલ તેને સમય પહેલાં વિસર્જન કરી શકે છે.
- સભ્યોને MLA (Member of Legislative Assembly) કહેવામાં આવે છે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
વિધાન પરિષદ (Legislative Council) - ઉપલું ગૃહ
અનુચ્છેદ 171 મુજબ તેની રચના થાય છે. તે 'સ્થાયી ગૃહ' (Permanent House) છે અને ક્યારેય તેનું વિસર્જન થતું નથી.
- સંખ્યા: વિધાનસભાની કુલ સંખ્યાના 1/3 થી વધવી ન જોઈએ અને ઓછામાં ઓછી 40 હોવી જોઈએ.
- ચૂંટણી (પરોક્ષ):
- 1/3 સભ્યો સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ દ્વારા.
- 1/3 સભ્યો ધારાસભ્યો (MLA) દ્વારા.
- 1/12 સભ્યો સ્નાતકો (Graduates) દ્વારા.
- 1/12 સભ્યો શિક્ષકો દ્વારા.
- 1/6 સભ્યો રાજ્યપાલ દ્વારા નામાંકિત થાય છે.
- સભ્યોની મુદત 6 વર્ષની હોય છે (દર 2 વર્ષે 1/3 નિવૃત્ત થાય).
સભ્યોની લાયકાત અને બેઠક ખાલી થવી
- ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈશે.
- વય મર્યાદા: વિધાનસભા માટે 25 વર્ષ અને વિધાન પરિષદ માટે 30 વર્ષ.
- ગણપૂર્તિ (Quorum): ગૃહની કાર્યવાહી શરૂ કરવા માટે કુલ સભ્યોના 1/10 અથવા 10 સભ્યો (જે વધુ હોય તે) હાજર હોવા જોઈએ.
- જો કોઈ સભ્ય 60 દિવસ સુધી ગૃહની મંજૂરી વગર ગેરહાજર રહે, તો તેની બેઠક ખાલી ગણાય છે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
વિધાનમંડળના અધિકારીઓ
- વિધાનસભાના અધ્યક્ષ (Speaker) અને ઉપાધ્યક્ષ: સભ્યો પોતાનામાંથી જ પસંદ કરે છે.
- વિધાન પરિષદના સભાપતિ (Chairman) અને ઉપ-સભાપતિ: સભ્યો પોતાનામાંથી જ પસંદ કરે છે.
- અધ્યક્ષ પોતાનું રાજીનામું ઉપાધ્યક્ષને આપે છે. ટાઈ પડે ત્યારે નિર્ણાયક મત (Casting Vote) આપવાની સત્તા અધ્યક્ષ પાસે છે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
ગૌરવશાળી ગુજરાત વિધાનસભા
- ગુજરાતમાં ક્યારથી વિધાનસભા અસ્તિત્વમાં આવી? 1 મે, 1960.
- બેઠકોની સંખ્યા: 182 (પ્રથમ વિધાનસભામાં 132 હતી).
- પ્રથમ સ્પીકર: કલ્યાણજીભાઈ વી. મહેતા.
- વિધાનસભા ભવનનું નામ: વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ ભવન (ગાંધીનગર).
- પ્રથમ વિરોધ પક્ષના નેતા: નગીનદાસ ગાંધી.
- ગુજરાતમાં વિધાન પરિષદ અસ્તિત્વમાં નથી (એકગૃહી વિધાનમંડળ).
