star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૧. બજેટનો અર્થ અને બંધારણીય જોગવાઈ
‘બજેટ’ શબ્દ ફ્રેન્ચ શબ્દ ‘Bougette’ (ચામડાની થેલી) પરથી આવ્યો છે. બંધારણમાં ક્યાંય પણ ‘બજેટ’ શબ્દનો ઉલ્લેખ નથી, તેને બદલે કલમ ૧૧૨ હેઠળ તેને ‘વાર્ષિક નાણાકીય નિવેદન’ (Annual Financial Statement) કહેવામાં આવે છે.
- સમયગાળો: ભારતનું નાણાકીય વર્ષ ૧ એપ્રિલથી ૩૧ માર્ચ સુધીનું હોય છે.
- રજૂઆત: દર વર્ષે ૧ ફેબ્રુઆરી ના રોજ નાણા મંત્રી લોકસભામાં બજેટ રજૂ કરે છે.
- પ્રથમ બજેટ (બ્રિટિશ ભારત): ૧૮૬૦ માં જેમ્સ વિલ્સન દ્વારા.
- આઝાદ ભારતનું પ્રથમ બજેટ: ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૪૭ ના રોજ આર. કે. શન્મુખમ ચેટ્ટી દ્વારા.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૨. બજેટનું માળખું (Structure of Budget)
બજેટ મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચાયેલું હોય છે:
૧. મહેસૂલી બજેટ (Revenue Budget):
- મહેસૂલી આવક: જેમાં ટેક્સ (GST, ઇન્કમ ટેક્સ) અને નોન-ટેક્સ (વ્યાજ, ડિવિડન્ડ) આવક મળે છે.
- મહેસૂલી ખર્ચ: જે ખર્ચથી કોઈ મિલકત બનતી નથી (દા.ત. પગાર, પેન્શન, સબસીડી, વ્યાજની ચુકવણી).
૨. મૂડી બજેટ (Capital Budget):
- મૂડી આવક: લોન લેવી, ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ (સરકારી હિસ્સો વેચવો).
- મૂડી ખર્ચ: જેનાથી દેશમાં મિલકત ઉભી થાય (દા.ત. રસ્તા, રેલ્વે, પુલ, હોસ્પિટલનું બાંધકામ).
- નવી ટર્મ: ‘ઇફેક્ટિવ કેપિટલ એક્સપেন্ডિચર’ (મૂડી સર્જન માટે રાજ્યોને અપાતી સહાય).
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૩. રાજકોષીય ખાધના પ્રકારો (Types of Deficits)
બજેટમાં જ્યારે ખર્ચ આવક કરતા વધી જાય ત્યારે ‘ખાધ’ (Deficit) સર્જાય છે:
- મહેસૂલી ખાધ (Revenue Deficit): મહેસૂલી ખર્ચ > મહેસૂલી આવક.
- રાજકોષીય ખાધ (Fiscal Deficit): કુલ ખર્ચ - (કુલ આવક - લીધેલી લોન). તે દર્શાવે છે કે સરકારને કેટલી લોન લેવી પડશે. તે જીડીપી (GDP) ના ટકાવારીમાં માપવામાં આવે છે.
- પ્રાથમિક ખાધ (Primary Deficit): રાજકોષીય ખાધ - વ્યાજની ચુકવણી.
- FRBM એક્ટ (૨૦૦૩): નાણાકીય શિસ્ત જાળવવા માટે આ કાયદો બનાવવામાં આવ્યો છે, જે રાજકોષીય ખાધને ૩% સુધી લાવવાનું લક્ષ્ય રાખે છે.
૪. કરવેરા પ્રણાલી (Taxation System)
- પ્રત્યક્ષ કર (Direct Tax): ઇન્કમ ટેક્સ, કોર્પોરેટ ટેક્સ. જે લોકોની આવક પર લાગે છે.
- પરોક્ષ કર (Indirect Tax): GST, કસ્ટમ ડ્યુટી, એક્સાઈઝ. જે વસ્તુઓ અને સેવાઓ પર લાગે છે.
- પ્રોગ્રેસિવ ટેક્સ: જેમ આવક વધે તેમ ટેક્સનો દર પણ વધે (ભારતમાં ઇન્કમ ટેક્સ સ્લેબ આ મુજબ છે).
- સેસ (Cess): વિશિષ્ટ હેતુ માટે વધારાનો ટેક્સ (દા.ત. એજ્યુકેશન સેસ).
- સરચાર્જ (Surcharge): જે અમુક ચોક્કસ મર્યાદાથી વધુ આવક પર લાગે છે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૫. નાણા પંચ (Finance Commission)
- બંધારણીય જોગવાઈ: કલમ ૨૮૦ હેઠળ દર ૫ વર્ષે રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા નાણા પંચની રચના થાય છે.
- મુખ્ય કાર્ય: કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે સંસાધનો (ટેક્સ) ની વહેંચણી નક્કી કરવી.
- ૧૫મું નાણા પંચ: એન. કે. સિંહ (N. K. Singh) ના અધ્યક્ષ સ્થાને હતું. તેણે રાજ્યોને ૪૧% હિસ્સો આપવાની ભલામણ કરી છે.
- ૧૬મું નાણા પંચ: તાજેતરમાં અરવિંદ પનગરિયાના અધ્યક્ષ સ્થાને રચાયું છે.
૬. આર્થિક સર્વે (Economic Survey)
બજેટના એક દિવસ પહેલા નાણા મંત્રી સંસદમાં ‘આર્થિક સર્વે’ રજૂ કરે છે.
- તે ગયા વર્ષના અર્થતંત્રનું સરવૈયું હોય છે.
- તે મુખ્ય આર્થિક સલાહકાર (Chief Economic Advisor) ના માર્ગદર્શન હેઠળ તૈયાર થાય છે.
- તે સરકારને ભવિષ્યની નીતિઓ ઘડવા માટે દિશા પૂરી પાડે છે.
