રાષ્ટ્રીય આવક (National Income): GDP, GNP અને આર્થિક વૃદ્ધિ

૧. રાષ્ટ્રીય આવકનો અર્થ અને મહત્વ

કોઈ એક નાણાકીય વર્ષ (૧ એપ્રિલ થી ૩૧ માર્ચ) દરમિયાન દેશમાં ઉત્પાદિત અંતિમ ચીજવસ્તુઓ અને સેવાઓના નાણાકીય મૂલ્યના સરવાળાને ‘રાષ્ટ્રીય આવક’ કહેવામાં આવે છે.

• ટુંકી વ્યાખ્યા: દેશના લોકો દ્વારા કરવામાં આવેલી કુલ કમાણી.
• મહત્વ: દેશની આર્થિક સ્થિતિ જાણવા, અન્ય દેશો સાથે તુલના કરવા અને સરકારની નીતિઓ ઘડવા માટે રાષ્ટ્રીય આવકના આંકડા જરૂરી છે.
• ઐતિહાસિક આંકડા: ભારતમાં સૌથી પહેલા રાષ્ટ્રીય આવકની ગણતરી દાદાભાઈ નૌરોજી એ ૧૮૬૭-૬૮ માં કરી હતી (તે વખતે માથાદીઠ આવક ૨૦ રૂપિયા હતી).

૨. અગત્યના ખ્યાલો (GDP, GNP, NDP, NNP)

૧. GDP (Gross Domestic Product - કુલ ઘરેલું ઉત્પાદન): દેશની ભૌગોલિક સીમામાં (ટેરિટરી) ઉત્પાદિત તમામ વસ્તુઓ અને સેવાઓનું મૂલ્ય. (જેમાં વિદેશીઓ ભારત માં કમાય તે ગણાય, પણ ભારતીયો વિદેશમાં કમાય તે ન ગણાય).

૨. GNP (Gross National Product - કુલ રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદન): GDP + વિદેશથી મળતી શુદ્ધ આવક (NFIA). તેમાં માત્ર ‘ભારતીય નાગરિકો’ ની કમાણી ધ્યાનમાં લેવાય છે.

૩. NDP (Net Domestic Product): GDP માંથી ઘસારો (Depreciation) બાદ કરતા જે મળે તેને NDP કહેવાય.

૪. NNP (Net National Product): GNP માંથી ઘસારો બાદ કરતા જે મળે તેને NNP કહેવાય.

• ખાસ નોંધ: NNP (at Factor Cost) ને જ સાચા અર્થમાં ‘રાષ્ટ્રીય આવક’ (National Income) માનવામાં આવે છે.

૪. રાષ્ટ્રીય આવક માપવાની ત્રણ પદ્ધતિઓ

૧. ઉત્પાદન પદ્ધતિ (Product Method): દરેક ક્ષેત્રમાં થયેલા કુલ મૂલ્યવર્ધન (Value Added) નો સરવાળો.

૨. આવક પદ્ધતિ (Income Method): લોકોની કમાણી - ભાડું, વેતન, વ્યાજ અને નફાનો સરવાળો.

૩. ખર્ચ પદ્ધતિ (Expenditure Method): દેશમાં થતા કુલ વપરાશી ખર્ચ, રોકાણ ખર્ચ, સરકારી ખર્ચ અને ચોખ્ખી નિકાસ (X-M) નો સરવાળો.

૬. માથાદીઠ આવક (Per Capita Income)

• સૂત્ર: રાષ્ટ્રીય આવક / કુલ વસ્તી.
• તે દેશના લોકોનું સરેરાશ જીવનધોરણ દર્શાવે છે.
• ભારત અત્યારે વિશ્વની ૫મી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા છે (GDP ના આધારે), પરંતુ વસ્તી વધુ હોવાથી માથાદીઠ આવક ઓછી છે.