star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
બ્રિટિશ સત્તાનો ઉદય અને વહીવટ (૧૮૧૮)
ઈ.સ. ૧૮૧૮ ના ત્રીજા એંગ્લો-મરાઠા યુદ્ધમાં પેશ્વાની હાર પછી ગુજરાતમાં બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીનું શાસન સ્થપાયું.
- વહીવટી માળખું: ગુજરાતને મુંબઈ ઈલાકા (Bombay Presidency) ના ભાગ તરીકે ગણવામાં આવ્યું.
- અમદાવાદ અને સુરત: આ શહેરો અંગ્રેજોના વહીવટી અને વ્યાપારી કેન્દ્રો બન્યા. નવી શિક્ષણ પદ્ધતિ અને ન્યાયિક વ્યવસ્થાની શરૂઆત થઈ.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
દુર્ગારામ મહેતાજી અને માનવ ધર્મ સભા
દુર્ગારામ મહેતાજી (૧૮૦૯-૧૮૭૬) ગુજરાતના 'આદ્ય સુધારક' ગણાય છે.
- માનવ ધર્મ સભા (૧૮૪૪): તેમણે સુરતમાં આ સભાની સ્થાપના કરી હતી, જેનો મુખ્ય હેતુ વહેમ, અંધશ્રદ્ધા અને જ્ઞાતિપ્રથા દૂર કરવાનો હતો.
- શિક્ષણ: તેમણે કન્યા કેળવણી અને પુસ્તકાલયોનો પ્રચાર કર્યો હતો. તેમણે ગુજરાતમાં સુધારાની પ્રક્રિયાને વેગ આપ્યો.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
નર્મદ અને દલપતરામ: સાહિત્યિક સુધારકો
૧૯મી સદીમાં ગુજરાતના બે મહાન કવિઓએ સમાજ સુધારામાં મોટો ફાળો આપ્યો.
- કવિ નર્મદ: 'જય જય ગરવી ગુજરાત' ના રચયિતા. તેમણે અંધશ્રદ્ધા વિરુદ્ધ અને વિધવા વિવાહ માટે અવાજ ઉઠાવ્યો. તેમણે 'દાંડિયો' સાપ્તાહિક કાઢ્યું હતું.
- કવિ દલપતરામ: તેમના મિત્ર એલેક્ઝાન્ડર ફોર્બ્સ ના સહયોગથી ૧૮૪૮ માં 'ગુજરાત વર્નાક્યુલર સોસાયટી' (હાલની ગુજરાત વિદ્યાસભા) ની સ્થાપના કરી. તેમણે લોકજીવનને લગતી કવિતાઓ દ્વારા સામાજિક જાગૃતિ લાવી હતી.
મહત્વની સામાજિક ઘટનાઓ અને સુધારકો
- મહારાજા લાયબલ કેસ (૧૮૬૨): કરસનદાસ મુળજીએ પુષ્ટિમાર્ગીય સંપ્રદાયમાં રહેલા દૂષણો વિશે અવાજ ઉઠાવ્યો હતો જે તે સમયનો મોટો કાનૂની કેસ હતો.
- સત્યપ્રકાશ: કરસનદાસ મુળજી દ્વારા શરૂ કરાયેલું સામાજિક ક્રાંતિનું સાપ્તાહિક.
- ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી: સાહિત્યિક ક્ષેત્રે 'સરસ્વતીચંદ્ર' જેવી નવલકથા દ્વારા સામાજિક માળખાને વિશ્લેષિત કર્યું.
શિક્ષણ અને પાયાની સુધારણા
૧૮૫૭ ના વિપ્લવ પહેલા ગુજરાતમાં અંગ્રેજી શિક્ષણની શરૂઆત થઈ હતી. અમદાવાદમાં ૧૮૫૪ માં પહેલી મેડિકલ સ્કૂલ (બી.જે. મેડિકલ) ના પાયા નખાયા. રેલવે અને ટેલિગ્રાફ થી ગુજરાતના બંદરો અને શહેરો દુનિયા સાથે જોડાવા લાગ્યા.
