star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
ક્ષત્રપ કાળ (પશ્ચિમી ક્ષત્રપ વંશ) - પરિચય
મૌર્ય સામ્રાજ્યના પતન પછી શકો (Scythians) એ ભારતમાં પ્રવેશ કર્યો, જેને 'ક્ષત્રપ' તરીકે ઓળખવામાં આવ્યા. ગુજરાતમાં ક્ષત્રપોએ આશરે 400 વર્ષ (ઈ.સ. 1લી સદીથી 4થી સદી) સુધી શાસન કર્યું.
ક્ષત્રપોના મુખ્ય બે કુળ હતા:
- ક્ષહરાત કુળ: જેમાં ભૂમક અને નહપાન મુખ્ય હતા. નહપાનને સાતવાહન રાજા ગૌતમીપુત્ર શાતકર્ણીએ હરાવ્યો હતો.
- કાર્દમક કુળ: જેની સ્થાપના 'ચષ્ટન' એ કરી હતી. આ કુળમાં મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામા સૌથી પ્રતાપી રાજા થયો.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
મહાક્ષત્રપ રુદ્રદામા ૧ (ઈ.સ. 130 - 150)
રુદ્રદામા ક્ષત્રપ વંશનો સૌથી શક્તિશાળી શાસક હતો. તેણે મધ્ય ભારત અને માળવા સહિત ગુજરાત પર શાસન કર્યું.
- જૂનાગઢ શિલાલેખ: મૌર્ય સમ્રાટ અશોકના શિલાલેખ ધરાવતા પથ્થર પર જ રુદ્રદામાએ પોતાનો લેખ કોતરાવ્યો હતો.
- ભાષા: આ લેખ 'શુદ્ધ સંસ્કૃત' ભાષામાં છે, જે ભારતનો સૌથી પહેલો મોટો સંસ્કૃત શિલાલેખ ગણાય છે.
- સુદર્શન તળાવનું સમારકામ: રુદ્રદામાના સમયમાં ભારે વરસાદને કારણે સુદર્શન તળાવની પાળ તૂટી ગઈ હતી. રુદ્રદામાએ તેના સુબા 'સુવિશાખ' (પહેલવી) દ્વારા પ્રજા પર કોઈ નવો વેરો નાખ્યા વગર, પોતાના ખાનગી ભંડોળમાંથી આ તળાવનું સમારકામ કરાવ્યું હતું.
ક્ષત્રપ કાળનો વહીવટ અને અર્થતંત્ર
ક્ષત્રપ શાસકોએ 'મહાક્ષત્રપ' અને 'ક્ષત્રપ' એવા બિરુદ ધારણ કર્યા હતા.
- સિક્કાઓ: ક્ષત્રપોના ચાંદીના સિક્કાઓ ખૂબ પ્રખ્યાત હતા, જે 'દ્રમ' (Dramm) અથવા 'કાર્ષાપણ' તરીકે ઓળખાતા. તેમના સિક્કાઓ પર એક બાજુ રાજાનું ચિત્ર અને બીજી બાજુ પર્વત (ચૈત્ય), ચંદ્ર અને સૂર્યના ચિહ્નો રહેતા.
- ભાષા: સત્તાવાર કામગીરીમાં સંસ્કૃત અને પ્રાકૃતનો ઉપયોગ થતો.
- સમયગણના: તેઓ 'શક સંવત' (ઈ.સ. 78 થી શરૂ) નો ઉપયોગ કરતા હોવાનું મનાય છે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
ગુજરાતમાં બૌદ્ધ ધર્મ અને સ્થાપત્ય
ક્ષત્રપ કાળ દરમિયાન ગુજરાતમાં બૌદ્ધ ધર્મનો વ્યાપક પ્રચાર થયો હતો. અનેક પર્વતો કોતરીને બૌદ્ધ ભિક્ષુઓ માટે ગુફાઓ બનાવવામાં આવી હતી.
મુખ્ય બૌદ્ધ ગુફાઓ:
- જૂનાગઢ: ઉપરકોટની ગુફાઓ, બાબા પ્યારેની ગુફાઓ અને ખાપરા-કોડિયાની ગુફાઓ.
- તળાજા (ભાવનગર): અહીં 'એભલ મંડપ' નામની વિશાળ ગુફા અને કુલ 30 ગુફાઓ છે.
- સાણા (અમરેલી): 62 જેટલી ગુફાઓનો સમૂહ.
- કડીયા ડુંગર (ભરૂચ): પથ્થરમાંથી કોતરેલો સિંહસ્તંભ અને સાત ગુફાઓ.
- દેવની મોરી (શામળાજી): અહીંથી ભગવાન બુદ્ધના અસ્થિ ધરાવતી મંજૂષા (Casket) મળી આવી છે. આ સ્તૂપ ક્ષત્રપ રાજા રુદ્રસેનના સમયમાં બંધાયો હોવાનું મનાય છે.
ક્ષત્રપ શાસનનો અંત
ક્ષત્રપ વંશનો છેલ્લો રાજા 'રુદ્રસિંહ ત્રીજો' હતો. ઈ.સ. 400 ની આસપાસ ગુપ્ત સમ્રાટ 'ચંદ્રગુપ્ત બીજા' (વિક્રમાદિત્ય) એ તેને હરાવીને ગુજરાતમાંથી ક્ષત્રપ સત્તાનો અંત આણ્યો અને ગુજરાતમાં ગુપ્ત સામ્રાજ્યની સ્થાપના કરી.
