ભૌગોલિક સ્થિતિ (ગુજરાત)

૧. ગુજરાતનું ભૌગોલિક સ્થાન અને વિસ્તાર

ગુજરાત ભારતનું પશ્ચિમ છેડે આવેલું એક અત્યંત મહત્વનું અને વ્યૂહાત્મક રાજ્ય છે. ભૌગોલિક દૃષ્ટિએ, ગુજરાત ઉત્તર ગોળાર્ધમાં ૨૦.૦૬ થી ૨૪.૦૭ ઉત્તર અક્ષાંશ અને ૬૮.૧૦ થી ૭૪.૨૮ પૂર્વે રેખાંશ વચ્ચે આવેલું છે. ભારતની પશ્ચિમમાં આવેલું હોવાથી તે અરબી સમુદ્ર સાથે જોડાયેલું છે.

ગુજરાતનો કુલ ભૌગોલિક વિસ્તાર ૧,૯૬,૦૨૪ ચોરસ કિલોમીટર છે, જે ભારતના કુલ ક્ષેત્રફળના આશરે ૫.૯૭% (લગભગ ૬%) જેટલો થાય છે. વિસ્તારની દૃષ્ટિએ ગુજરાત ભારતનું પાંચમું સૌથી મોટું રાજ્ય છે (રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને ઉત્તર પ્રદેશ પછી). પશ્ચિમથી પૂર્વ લંબાઈ આશરે ૫૦૦ કિલોમીટર અને ઉત્તરથી દક્ષિણ લંબાઈ આશરે ૫૯૦ કિલોમીટર છે.

ગુજરાતનો આકાર જોતા તે 'ગરજતા સિંહ' (Roaring Lion) જેવો અથવા 'ખુલ્લા જડબા' જેવો લાગે છે. રાજ્યનો પશ્ચિમ છેડો એટલે કે 'કચ્છનો છેડો' એ ભારતનો પશ્ચિમનો અંતિમ છેડો ગણાય છે. આ ભૌગોલિક વિતરણને કારણે જ ગુજરાતમાં સૂર્યાસ્ત સૌથી મોડો થાય છે.

૩. સરહદો અને પડોશી રાજ્યો

ગુજરાત આંતરરાષ્ટ્રીય અને આંતરરાજ્ય એમ બંને પ્રકારની સરહદો ધરાવે છે. ઉત્તર-પશ્ચિમમાં ગુજરાત પાકિસ્તાન સાથે આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ ધરાવે છે, જેની લંબાઈ આશરે ૫૧૨ કિલોમીટર છે. આ સરહદ કચ્છના રણથી શરૂ થાય છે અને તેને 'સર ક્રીક' તરીકે ઓળખાતા વિસ્તારની વિવાદિત સીમા પણ સ્પર્શે છે.

આંતરરાજ્ય સરહદોની વાત કરીએ તો:

• ઉત્તર અને ઉત્તર-પૂર્વ: રાજસ્થાન (સૌથી લાંબી આંતરરાજ્ય સરહદ).
• પૂર્વ: મધ્યપ્રદેશ (માત્ર બે જિલ્લા સ્પર્શે છે: દાહોદ અને છોટા ઉદેપુર).
• દક્ષિણ અને દક્ષિણ-પૂર્વ: મહારાષ્ટ્ર.
• કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો: દમણ, દીવ અને દાદરા નગર હવેલી ગુજરાતની સરહદ સાથે જોડાયેલા છે.

ગુજરાતના કુલ ૩૩ જિલ્લાઓમાંથી અનેક જિલ્લાઓ અન્ય રાજ્યોની સરહદને સ્પર્શે છે. રાજસ્થાન સાથે ૬ જિલ્લા, મહારાષ્ટ્ર સાથે ૬ જિલ્લા અને મધ્યપ્રદેશ સાથે ૨ જિલ્લા સીમા ધરાવે છે. કડોદરા (સુરત) અને ખેડા જેવા વિસ્તારો પણ આ સરહદી વહીવટમાં મહત્વના છે.

૫. ભૌગોલિક ભૂપૃષ્ઠ: ત્રણ મુખ્ય પ્રદેશો

ગુજરાતના ભૌગોલિક ભૂપૃષ્ઠને મુખ્ય ત્રણ ભાગોમાં વહેંચી શકાય છે: (૧) તળ ગુજરાત અથવા ગુજરાતના મેદાનો, (૨) સૌરાષ્ટ્રનો ઉચ્ચપ્રદેશ અને (૩) કચ્છનો પ્રદેશ.

તળ ગુજરાત: આ વિસ્તાર નર્મદા, તાપી, મહી અને સાબરમતી જેવી નદીઓએ લાવેલા કાંપથી બનેલો છે. તે ગુજરાતનો સૌથી ફળદ્રુપ પ્રદેશ છે. ઉત્તર ગુજરાતમાં 'ગોઢ' ના મેદાનો અને દક્ષિણ ગુજરાતમાં બાગાયતી ખેતી માટે પ્રખ્યાત કાળી જમીન આવેલી છે.

સૌરાષ્ટ્ર: સૌરાષ્ટ્ર એક દ્વીપકલ્પ છે જેની ત્રણ બાજુ દરિયો છે. તેના મધ્યમાં ઉચ્ચપ્રદેશ આવેલો છે અને 'ગીરની ટેકરીઓ' સૌથી ઊંચી છે, જેમાં ૨૨૫૭ ફૂટ (૬૬૭ મીટર) જેટલી ઊંચાઈ છે. અહીંની જમીન જ્વાળામુખીના પથ્થરો (Besalt) માંથી બનેલી છે.

કચ્છ: કચ્છ એ રેતાળ અને ક્ષારયુક્ત રણ છે. અહીં 'મોટું રણ' અને 'નાનું રણ' આવેલા છે. કચ્છમાં 'બની' (Banni) ના ઘાસના મેદાનો એશિયાના સૌથી મોટા ઘાસના મેદાનોમાં ગણાય છે. અહીં 'કાળો ડુંગર' કચ્છનું સર્વોચ્ચ શિખર (૪૩૭ મીટર) છે.