૧. ગુજરાતનું ઔદ્યોગિક માળખું (Industrial Framework)
ગુજરાત ભારતનું ઔદ્યોગિક પાવરહાઉસ (Industrial Hub) ગણાય છે. દેશના કુલ જીડીપીમાં ગુજરાતના ઉદ્યોગોનો મોટો ફાળો છે. રાજ્યના સાહસિક વેપારીઓ અને સરકારની ઉદ્યોગ-તરફી નીતિઓને કારણે અહીં નાના, મધ્યમ અને મોટા પાયાના ઉદ્યોગોનું મજબૂત જાળ બિછાવેલું છે. 'વાઈબ્રન્ટ ગુજરાત' (Vibrant Gujarat) સમિટ દ્વારા રાજ્યમાં હજારો કરોડોનું રોકાણ આવે છે.
ગુજરાતમાં મુખ્યત્વે પશ્ચિમી કિનારા પર ઔદ્યોગિક વસાહતો (Industrial Estates) આવેલી છે. GIDC (Gujarat Industrial Development Corporation) રાજ્યભરમાં ઔદ્યોગિક પ્લોટ્સ અને સુવિધાઓ પૂરી પાડે છે. હીરા, કાપડ, પેટ્રોકેમિકલ્સ, સીરામિક, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને ઓટોમોબાઈલ ગુજરાતના મુખ્ય સ્તંભો છે.
ગુજરાત પાસે ભારતનો ૧૬૦૦ કિમી લાંબો દરિયાકિનારો હોવાથી આયાત-નિકાસ આધારિત ઉદ્યોગો વધુ વિકસ્યા છે. કંડલા, મુંદ્રા અને હજીરા જેવા બંદરોએ વિશ્વભરના બજારો સાથે ગુજરાતને જોડ્યું છે. 'બિઝનેસ ફ્રેન્ડલી' વાતાવરણને કારણે ગુજરાતે 'ઈઝ ઓફ ડૂઈંગ બિઝનેસ' માં મોખરાનું સ્થાન મેળવ્યું છે.
૨. સૂતરાઉ કાપડ ઉદ્યોગ (Textile Industry)
કાપડ ઉદ્યોગ ગુજરાતનો સૌથી જૂનો અને સૌથી વધુ રોજગારી આપતો ઉદ્યોગ છે.
- અમદાવાદ (માન્ચેસ્ટર): ૧૯મા સૈકાથી અમદાવાદ કાપડની મિલો માટે જાણીતું છે. એક સમયે તેને 'ભારતનું માન્ચેસ્ટર' અને 'પૂર્વનું બોસ્ટન' કહેવામાં આવતું હતું. રણછોડલાલ છોટાલાલે ૧૮૬૧માં પ્રથમ મિલ શરૂ કરી હતી.
- સુરત (મેન-મેડ ફાઈબર): સુરત આર્ટ સિલ્ક, જરી કામ અને પોલિએસ્ટર કાપડ માટે વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત છે. સુરતની 'સિલ્ક સિટી' તરીકે ઓળખ છે.
- જીનિંગ પ્રેસ: કપાસનું ઉત્પાદન વધુ હોવાથી સુરેન્દ્રનગર, કઢી અને વિરમગામમાં અનેક જીનિંગ ફેક્ટરીઓ છે.
- ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગ: મહાત્મા ગાંધીએ આણંદ અને સાબરમતી ખાતે ખાદીને પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. આજે પણ ગુજરાત સરકાર ખાદી ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન આપે છે.
૩. હીરા અને ઘરેણાં ઉદ્યોગ (Diamond & Jewellery)
ગુજરાત વિશ્વના હીરા કટિંગ અને પોલિશિંગનું કેન્દ્ર છે. વિશ્વમાં દર ૧૦ માંથી ૮ થી ૯ હીરા સુરતમાં પોલિશ થાય છે.
- સુરત: હીરા ઉદ્યોગનું ગ્લોબલ હબ. અહીં લાખો રત્નકલાકારો હીરા ચમકાવવાનું કામ કરે છે. તાજેતરમાં બનેલું 'સુરત ડાયમંડ બોર્સ' (Surat Diamond Bourse) વિશ્વની સૌથી મોટી ઓફિસ બિલ્ડિંગ છે.
- ભાવનગર અને પાલીતાણા: સુરત પછી આ જિલ્લાઓ પણ હીરા ઉદ્યોગમાં કાઠું કાઢ્યું છે.
- ઘરેણાં (Jewellery): રાજકોટના સોનાના દાગીના અને ચાંદીના વાસણો આખા ભારતમાં પ્રખ્યાત છે. તેમજ આણંદના ખંભાતનું 'અકીક' જ્વેલરી ક્ષેત્રે જૂની મહોર ધરાવે છે.
- નિકાસ: હીરાની નિકાસ દ્વારા ભારતને વિદેશી હૂંડિયામણ કમાવવાની મોટી તક ગુજરાત પૂરી પાડે છે.
૪. સીરામિક અને સાનિટરી ઉદ્યોગ (Ceramic Industry)
મોરબી એ ભારતનું 'સીરામિક હાઉસ' ગણાય છે.
- મોરબી: વિશ્વના ટોચના સીરામિક ઉત્પાદન કેન્દ્રોમાં મોરબીનો સમાવેશ થાય છે. અહીં ટાઈલ્સ, સેનિટરીવેર અને વિટ્રિફાઈડ પ્રોડક્ટ્સ બને છે જે વિશ્વના ૧૫૦ થી વધુ દેશોમાં નિકાસ થાય છે.
- થાનગઢ (સુરેન્દ્રનગર): અહીં જળવાયુ સાધનો (Sanitaryware) બનાવવાના અનેક એકમો છે અને તે 'થાન સીરામિક્સ' માટે જાણીતું છે.
- સાબરકાંઠા (હિંમતનગર): અહીં એશિયાની મોટી સીરામિક ટાઈલ્સ બનાવતી કંપનીઓના પ્લાન્ટ્સ આવેલા છે.
- કાચ ઉદ્યોગ: વડોદરા અને આણંદના પંથકમાં કાચ બનાવવાની ફેક્ટરીઓ વિકસી છે.
૫. કેમિકલ, ફાર્મા અને પેટ્રોકેમિકલ્સ
ગુજરાત ભારતના કેમિકલ અને ફાર્મા ક્ષેત્રનું પાટનગર છે.
- પેટ્રોકેમિકલ્સ: ભરૂચનું 'અંકલેશ્વર' અને સુરતનું 'હજીરા' પેટ્રોકેમિકલ્સના મોટા કેન્દ્રો છે. વડોદરા પાસે IPCL (હવે રિલાયન્સ) નો મોટો પ્લાન્ટ છે.
- ફાર્માસ્યુટિકલ્સ: અમદાવાદ-વડોદરા એશિયાની 'ફાર્મા કેપિટલ' ગણાય છે. કેડિલા, ઝાયડસ, સન ફાર્મા અને ટોરેન્ટ ફાર્મા જેવી કંપનીઓના વડા મથક અહીં છે.
- ખાતર ઉદ્યોગ: વડોદરામાં GSFC, કલોલ-કંડલામાં IFFCO અને ભરૂચમાં GNFC ખાતરના ઉત્પાદનમાં અગ્રેસર છે.
- સોડા એશ: જામનગર અને પોરબંદરમાં દરિયાઈ ખનીજ પર આધારિત સોડા એશનો ઉદ્યોગ વિકસ્યો છે (દા.ત. ટાટા કેમિકલ્સ-મીઠાપુર).
૬. ઓટોમોબાઈલ અને ભાવિ ઉદ્યોગ
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ગુજરાત 'ઓટો હબ' તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.
- સાણંદ (અમદાવાદ): ટાટા નેનો (હવે ઇવી), ફોર્ડ અને હીરો મોટો જેવા પ્લાન્ટ્સને કારણે સાણંદની કાયાપલટ થઈ છે.
- વિઠ્ઠલપુર અને હંસલપુર: સુઝુકી અને અન્ય જાપાનીઝ કંપનીઓના પ્લાન્ટ્સ મહેસાણા પંથકમાં છે.
- ડેરી ઉદ્યોગ: અમૂલ દ્વારા આખા રાજ્યમાં ડેરી નેટવર્ક છે જે એગ્રી-બિઝનેસનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે.
- સીમેન્ટ ઉદ્યોગ: સૌરાષ્ટ્રના કિનારે (સિક્કા, પોરબંદર, વેરાવળ) ચૂનાનો પત્થર મળતો હોવાથી અલ્ટ્રાટેક અને અંબુજા જેવી કંપનીઓના મોટા પ્લાન્ટ છે.
ભવિષ્યમાં ધોલેરા SIR અને ગિફ્ટ સીટી (GIFT City) ઉદ્યોગો અને ફાઇનાન્સ સેવાઓના નવા કેન્દ્રો બનશે. ગુજરાતે હંમેશા નવી ટેકનોલોજીને આવકારી છે.
