૧. ગુજરાતી સાહિત્યનો ઉદભવ અને વિકાસ
ગુજરાતી ભાષાનો ઉદભવ 'અપભ્રંશ' માંથી થયો છે. સાહિત્યના માધ્યમથી ગુજરાતી સંસ્કૃતિ અને વિચારો આખા વિશ્વમાં પહોંચ્યા છે. ગુજરાતી સાહિત્યના ઇતિહાસને મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગમાં વહેંચી શકાય છે: ૧. પ્રાચીન/મધ્યકાલીન યુગ, ૨. અર્વાચીન/નર્મદ યુગ અને ૩. આધુનિક યુગ.
હેમચંદ્રાચાર્યને 'કલિકાલસર્વજ્ઞ' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જેમણે 'સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન' વ્યાકરણ ગ્રંથ લખ્યો હતો. મધ્યકાલીન યુગમાં નરસિંહ મહેતા અને મીરાંબાઈએ ભક્તિ સાહિત્યથી ગુજરાતી માનસને ભીંજવ્યું હતું. ત્યારબાદ પ્રેમાનંદે આખ્યાન અને અખાએ છપ્પા દ્વારા સમાજ સુધારા અને મનોરંજન પૂરું પાડ્યું હતું.
અર્વાચીન યુગમાં નર્મદ અને દલપતરામની જોડીએ ગુજરાતી સાહિત્યને નવી દિશા આપી. ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીની 'સરસ્વતીચંદ્ર' નવલકથા ગુજરાતી સાહિત્યનું રત્ન છે. ગાંધીયુગ અને અનુ-ગાંધીયુગમાં સાહિત્ય સામાન્ય માણસની સંવેદનાઓ સાથે જોડાયું. આજે પણ ગુજરાતી સાહિત્ય પ્રયોગશીલ અને જીવંત છે.
૨. મધ્યકાલીન સાહિત્ય (૧૪૦૦ - ૧૮૫૦)
- નરસિંહ મહેતા: 'આદિ કવિ' તરીકે વિખ્યાત. પ્રભાતિયાં, હાર, હુંડી અને શામળશાનો વિવાહ તેમના મુખ્ય હસ્તાક્ષર છે. 'વૈષ્ણવજન તો તેને કહીએ' પદ ગાંધીજીનું પ્રિય હતું.
- મીરાંબાઈ: મેવાડની રાજકુંવરી જેમના પદ અને ભક્તિ ભાવ ગુજરાતમાં પણ તેટલા જ લોકપ્રિય થયા.
- પ્રેમાનંદ: 'માણભટ્ટ' તરીકે ઓળખાય છે. તેમણે આખ્યાન શૈલીને ટોચ પર પહોંચાડી. 'નળાખ્યાન' અને 'મામેરું' તેમના શ્રેષ્ઠ આખ્યાનો છે.
- અખો (Akha): અમદાવાદનો સોની કવિ જેણે સમાજની બદીઓ પર 'છપ્પા' (૬ લીટીના પદ) દ્વારા પ્રહારો કર્યા.
- ભાલણ: 'આખ્યાનના પિતા' તરીકે જાણીતા છે. શામળ ભટ્ટે પદ્ય વાર્તાઓ (છપ્પા સાથે) લોકપ્રિય બનાવી.
- દયારામ: મધ્યકાલીન યુગનો છેલ્લો કવિ. તેમની 'ગરબીઓ' કૃષ્ણ ભક્તિથી ભરપૂર છે.
૩. અર્વાચીન સાહિત્યના આદ્યસ્તંભો
- નર્મદ: 'વીર નર્મદ' તરીકે જાણીતા. તેમણે 'નર્મકોશ' અને 'નર્મગદ્ય' થી ગુજરાતી સાહિત્યમાં ગદ્યની શરૂઆત કરી. 'જય જય ગરવી ગુજરાત' તેમનું દીક્ષા ગીત છે.
- દલપતરામ: નર્મદના સમકાલીન. 'ફાર્બસ સાહેબ' ના મિત્ર. તેમણે હાસ્ય અને બોધપ્રદ કવિતાઓ આપી (દા.ત. ઊંટ કહે આ સભામાં...).
- ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી: ગુજરાતી સાહિત્યની પ્રથમ અને મહાન નવલકથા 'સરસ્વતીચંદ્ર' (૪ ભાગ) ના લેખક.
- કાન્ત (મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ): ખંડકાવ્યોના પિતા તરીકે ઓળખાય છે.
- કલાપી (સૂરસિંહજી લોહાણી): અમરેલીના લાઠીના રાજ્યવી કવિ. 'કલાપીનો કેકારો' તેમની અમર કૃતિ છે.
૪. ગાંધીયુગ અને આધુનિક યુગ
- મહાત્મા ગાંધી: 'સત્યના પ્રયોગો' (આત્મકથા) દ્વારા અત્યંત સાદી અને પ્રભાવી ગુજરાતી ભાષાનો ઉપયોગ કર્યો. તેમને 'સવાઈ ગુજરાતી' કાકાસાહેબ કાલેલકરે કહ્યા હતા.
- ઝવેરચંદ મેઘાણી: 'રાષ્ટ્રીય શાયર'. લોકસાહિત્યને પુનર્જીવિત કરનાર અને 'કસુંબીનો રંગ' ના રચયિતા.
- ઉમાશંકર જોશી: 'નિશીથ' કાવ્ય સંગ્રહ માટે પ્રથમ જ્ઞાનપીઠ એવોર્ડ મેળવનાર. 'વિશ્વશાંતિ' અને 'ગંગોત્રી' તેમની મુખ્ય કૃતિઓ છે.
- પનલાલ પટેલ: 'માનવીની ભવાઈ' માટે જ્ઞાનપીઠ વિજેતા. સોરઠના ગ્રામીણ જીવનના ચિતાર આપ્યા.
- દશરથલાલ જોશી અને ચંદ્રકાંત બક્ષી: આધુનિક ગદ્ય અને લઘુ કથાઓમાં નવો પ્રવાહ લાવનારા સાહિત્યકારો.
૫. સાહિત્યિક એવોર્ડ અને સંસ્થાઓ
મુખ્ય સંસ્થાઓ:
- ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ (અમદાવાદ): ૧૯૦૫માં ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી દ્વારા સ્થાપિત. સામાયિક: 'પરબ'.
- ગુજરાત સાહિત્ય સભા (અમદાવાદ): રણજિતરામ વાવાભાઈ મહેતા દ્વારા સ્થાપિત. 'રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક' આપે છે.
- ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી (ગાંધીનગર): સરકારી સ્વાયત્ત સંસ્થા. સામાયિક: 'શબ્દસૃષ્ટિ'.
મુખ્ય એવોર્ડ:
- જ્ઞાનપીઠ એવોર્ડ: ઉમાશંકર જોશી (૧૯૬૭), પન્નાલાલ પટેલ (૧૯૮૫), રાજેન્દ્ર શાહ (૨૦૦૧), રઘુવીર ચૌધરી (૨૦૧૫).
- નર્મદ સુવર્ણચંદ્રક: નર્મદ સાહિત્ય સભા દ્વારા અપાય છે.
- નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ: આદિ કવિ તરીકેના સન્માનમાં અપાય છે.
૬. ગુજરાતી ભાષાનું મહત્વ અને ભવિષ્ય
વિશ્વભરમાં પથરાયેલા ગુજરાતીઓએ ભાષાને જીવંત રાખી છે. 'વિશ્વ ગુજરાતી ભાષા દિવસ' ૨૪ ઓગસ્ટે નર્મદના જન્મદિવસ નિમિત્તે ઉજવાય છે. ડિજિટલ યુગમાં હવે ગુજરાતી ફોન્ટ્સ અને સોફ્ટવેરની ઉપલબ્ધતાને કારણે સાહિત્યનું ડિજિટલાઈઝેશન થઈ રહ્યું છે.
પ્રત્યેક ગુજરાતીએ ભાષાના ગૌરવને વધારવા માટે પુસ્તક વાંચન અને લેખનને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ. કારણ કે 'ભાષા એ સંસ્કૃતિનું વહાણ છે'.
