જમીન અને પર્યાવરણ (ગુજરાત)

૧. ગુજરાતની જમીનના પ્રકારો (Soil Types)

ગુજરાતની ભૌગોલિક વિવિધતાને કારણે અહીં વિવિધ પ્રકારની જમીન જોવા મળે છે. જમીન એ ખેતી અને વનસ્પતિનો પાયો છે. ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ (ICAR) મુજબ ગુજરાતની જમીનને મુખ્યત્વે છ ભાગમાં વહેંચી શકાય છે:

૧. કાંપની જમીન (Alluvial Soil): મધ્ય અને ઉત્તર ગુજરાતમાં નદીઓના કાંપથી આ જમીન બની છે. તે ફળદ્રુપ છે અને તમાકુ, ડાંગર માટે ઉત્તમ છે.

૨. કાળી જમીન (Black Soil): દક્ષિણ ગુજરાત અને સૌરાષ્ટ્રના પટ્ટામાં જોવા મળે છે. તેને 'રેગુર' પણ કહેવાય છે. કપાસ માટે આ જમીન સર્વોત્તમ છે.

૩. રેતાળ જમીન (Sandy Soil): ઉત્તર ગુજરાત અને કચ્છના સરહદી વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. બાજરી અને સૂકા પાકો માટે અનુકૂળ છે.

૪. ક્ષારીય જમીન (Saline Soil): દરિયાકાંઠાના અને કચ્છના રણ વિસ્તારમાં ક્ષારનું પ્રમાણ વધુ હોય છે.

૫. રાતી જમીન (Red Soil): ડાંગ અને પંચમહાલના ડુંગરાળ વિસ્તારોમાં લોહતત્વને કારણે જમીન રાતા રંગની દેખાય છે.

૬. પથરાળ જમીન (Rocky Soil): ગિરનાર અને મધ્ય સૌરાષ્ટ્રના ઉચ્ચપ્રદેશોમાં પત્થર અને કાંકરાવાળી જમીન જોવા મળે છે.

૩. પર્યાવરણ અને વન્યજીવન (Wildlife)

ગુજરાત વન્યજીવનની દૃષ્ટિએ અત્યંત સમૃદ્ધ રાજ્ય છે. અહીં ૪ નેશનલ પાર્ક અને ૨૩ અભયારણ્યો આવેલા છે.

• ગીર નેશનલ પાર્ક (જૂનાગઢ): એશિયાઈ સિંહોની વિશ્વમાં એકમાત્ર રહેવાની જગ્યા. બહુધા વસ્તી ગીર-સોમનાથ, અમરેલી અને ભાવનગર સુધી ફેલાઈ છે.
• કચ્છનું રણ અભયારણ્ય: ભારતનું સૌથી મોટું અભયારણ્ય. અહીં 'સુરખાબ' (Flamingo) ના પ્રજનન માટે 'સુરખાબ નગર' છે, જે એશિયામાં પ્રખ્યાત છે.
• ઘુડખર અભયારણ્ય: કચ્છના નાના રણમાં દુનિયાના દુર્લભ 'વાઈલ્ડ એસ' જોવા મળે છે.
• દરિયાઈ નેશનલ પાર્ક (જામનગર): જામનગરના પિરોટન ટાપુ પાસે કાચબા, ઓક્ટોપસ અને રંગબેરંગી માછલીઓ જોવા મળતો ભારતનો પ્રથમ મરીન પાર્ક છે.
• બ્લેકબક નેશનલ પાર્ક (વેળાવદર): ભાવનગરમાં કાળિયાર પ્રાણીના સંરક્ષણ માટે.
• વાસંદા નેશનલ પાર્ક (નવસારી): ચિત્તા અને વિવિધ પક્ષીઓ માટેનું જંગલ.

આ ઉપરાંત નળ સરોવર, નારીયેશ્વર અને ખીજડીયા જેવા પક્ષી અભયારણ્યો યાયાવર પક્ષીઓની મુલાકાત માટે પ્રખ્યાત છે.

૫. રાજ્યના સાંસ્કૃતિક વનો

ગુજરાત સરકારે પ્રજામાં વન પ્રત્યે પણ અને જનજાગૃતિ લાવવા માટે ૨૦૦૪થી 'સાંસ્કૃતિક વનો' (Cultural Forests) ની સ્થાપના શરૂ કરી છે. દર વર્ષે વન મહોત્સવ દરમિયાન એક નવું વન લોન્ચ કરવામાં આવે છે.

• પુનિત વન (ગાંધનગર): પ્રથમ સાંસ્કૃતિક વન (૨૦૦૪).
• માંગલ્ય વન (અંબાજી): પવિત્ર યાત્રાધામ પાસે.
• શક્તિ વન (કાગવડ): રાજકોટ પાસે.
• જાનકી વન (ભીનાર, વલસાડ): રામાયણના પાત્રો સાથે જોડાયેલ.
• રામ વન (રાજકોટ): તાજેતરમાં બનેલું મોટું વન.
• શહીદ વન (ધ્રોળ, જામનગર): ભુચર મોરીના શહીદોની યાદમાં.

આ વનો માત્ર ઓક્સિજન જ નથી આપતા પણ પ્રવાસન અને શ્રદ્ધાના કેન્દ્રો પણ બન્યા છે. વન વિલાસ અને પ્રકૃતિ શિક્ષણ શિબિરો દ્વારા રાજ્યમાં પર્યાવરણ પ્રત્યે નવી ચેતના જાગી છે.