star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૧. ઉર્જા નો પરિચય અને સંરક્ષણ
ઉર્જા એટલે કાર્ય કરવાની ક્ષમતા. ઉર્જા સંરક્ષણનો નિયમ કહે છે કે ઉર્જા ક્યારેય નાશ પામતી નથી, માત્ર એક સ્વરૂપમાંથી બીજા સ્વરૂપમાં બદલાય છે.
- પુનઃઅપ્રાપ્ય (Non-renewable): કોલસો, પેટ્રોલિયમ, કુદરતી વાયુ.
- પુનઃપ્રાપ્ય (Renewable): સૂર્ય, પવન, ભરતી, જીઓથર્મલ ઉર્જા.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૨. સૌર ઉર્જા (Solar Energy) અને ISA
ભારત સિલ્વાસા અને કચ્છ જેવા વિસ્તારોમાં સૌર ઉર્જા માટે મોટી ક્ષમતા ધરાવે છે.
- Photovoltaic (PV): જે સીધો સૂર્યપ્રકાશને વીજળીમાં ફેરવે છે.
- International Solar Alliance (ISA): ભારત અને ફ્રાન્સ દ્વારા શરૂ કરાયેલી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા, જેનું મુખ્યાલય ગુરુગ્રામમાં છે.
- ગુજરાતનું મોઢેરા ગામ ભારતનું પ્રથમ ૨૪x૭ સૌર ઉર્જાથી ચાલતું ગામ છે.
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૩. પવન અને જળ ઉર્જા
- પવન ઉર્જા: વિન્ડ મિલ દ્વારા વીજળી ઉત્પન્ન કરવી. તમિલનાડુ અને ગુજરાત (માંડવી, લામ્બા) અગ્રેસર છે.
- જળ ઉર્જા (Hydro): બંધ બનાવીને પાણીના પ્રવાહથી ટર્બાઇન ફેરવવા. સરદાર સરોવર ડેમ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
- ભરતી ઉર્જા (Tidal): દરિયાઈ મોજાં અને ભરતી-ઓટનો ઉપયોગ.
૪. પરમાણુ ઉર્જા (Nuclear Energy)
ભારતના પરમાણુ કાર્યક્રમના પિતા ડૉ. હોમી ભાભા છે.
- ૩-તબક્કાનો કાર્યક્રમ: ૧. યુરેનિયમ, ૨. પ્લુટોનિયમ, ૩. થોરિયમ.
- ભારત પાસે કેરળના કિનારે રેતીમાં 'થોરિયમ' નો વિશાળ જથ્થો છે.
- ન્યુક્લિયર ફિશન: પરમાણુના વિખંડનથી વીજળી પેદા કરવી (તારાપુર, રાવતભાટા, કાકરાપાર).
star અગત્યના મુદ્દાઓ (Important Points)
૫. ભવિષ્યની ઉર્જા: ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને ઇથેનોલ
- ગ્રીન હાઇડ્રોજન: પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા (Solar/Wind) નો ઉપયોગ કરીને પાણીમાંથી હાઇડ્રોજન છુટો પાડવો. તે શૂન્ય પ્રદૂષણ ફેલાવે છે.
- ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગ: પેટ્રોલમાં ઇથેનોલ ભેળવવું (E20 લક્ષ્યાંક - ૨૦% ટકા). તેનાથી વિદેશી હૂંડિયામણ બચે છે.
- જીઓથર્મલ ઉર્જા: પૃથ્વીના પેટાળની ગરમીનો ઉપયોગ (દા.ત. ટુવા - પંચમહાલ, ઉનાઈ).
૬. ઉર્જા કાર્યક્ષમતા અને બચત
LED બલ્બ (Ujala Scheme) અને સ્ટાર રેટિંગ વાળા ઉપકરણો વાપરવાથી વીજળીની મોટી બચત થાય છે. ‘ઉર્જા બચત એ જ ઉર્જા ઉત્પાદન છે’ - આ સૂત્ર ને અપનાવવું અત્યંત જરૂરી છે.
