ભારતની પરમાણુ નીતિ અને કરારો: શાંતિ અને સુરક્ષા

૧. પરમાણુ પ્રવાસ: પોખરણ-૧ અને ૨

ભારતે વિશ્વને પોતાની પરમાણુ તાકાત બે વખત બતાવી છે.

• પોખરણ-૧ (૧૯૭૪): કોડ નેમ 'Smiling Buddha'. તે એક 'શાંતિપૂર્ણ પરમાણુ વિસ્ફોટ' (PNE) તરીકે ઓળખાયો હતો. પ્રધાનમંત્રી ઇન્દિરા ગાંધીના સમયમાં થયો.
• પોખરણ-૨ (૧૯૯૮): કોડ નેમ 'Operation Shakti'. અટલ બિહારી વાજપેયીના સમયમાં ૫ સફળ વિસ્ફોટો કરવામાં આવ્યા. ત્યારબાદ ભારત 'પરમાણુ શક્તિ ધરાવતો દેશ' બન્યો.

૨. ભારતની પરમાણુ ડોક્ટ્રિન (Nuclear Doctrine - ૨૦૦૩)

ભારતની સત્તાવાર પરમાણુ નીતિના મુખ્ય ૩ પાસા છે:

૧. નો ફર્સ્ટ યુઝ (No First Use - NFU): ભારત કોઈ પણ દેશ પર પહેલો પરમાણુ હુમલો કરશે નહીં.

૨. વિશ્વાસપાત્ર લઘુત્તમ નિવારક (Credible Minimum Deterrence): દુશ્મનને ડરાવવા માટે પૂરતો જથ્થો રાખવો.

૩. મોટા પાયે વળતી કાર્યવાહી (Massive Retaliation): જો કોઈ દેશ ભારત પર પરમાણુ હુમલો કરે, તો ભારત વળતો હુમલો એટલી મોટી માત્રામાં કરશે કે દુશ્મન સહન ના કરી શકે.

૩. આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ કરારો

• NPT (Non-Proliferation Treaty): ભારતે આના પર હસ્તાક્ષર કર્યા નથી, કારણ કે તે પક્ષપાતી છે (માત્ર અમુક દેશોને જ હથિયાર રાખવા દે છે).
• CTBT (Comprehensive Test Ban Treaty): ભારત આમાં પણ જોડાયું નથી.
• NSG (Nuclear Suppliers Group): પરમાણુ ઈંધણ અને ટેકનોલોજી આપતા ૪૮ દેશોનો સમૂહ. ભારત આમાં સભ્ય બનવા માટે પ્રયત્નશીલ છે.

૫. પરમાણુ કમાન્ડ ઓથોરિટી (NCA)

પરમાણુ હુમલો કરવાનો અંતિમ નિર્ણય 'પોલિટિકલ કાઉન્સિલ' લે છે, જેના વડા ભારતના પ્રધાનમંત્રી હોય છે.

• રાષ્ટ્રપતિ કે સેનાપતિ સીધો નિર્ણય લઈ શકતા નથી. આ એક લોકશાહી અંકુશનું ઉદાહરણ છે.